Wat is “hiphop-montage” en waarom valt het meer in de smaak bij jongeren?

Bij hiphop denken we in eerste instantie misschien aan een heel sterke beat, razendsnelle rap en zelfs gewelddadige lyrics: die straatcultuur vol “bad guy”-symboliek. Wanneer deze cultuur botst met de filmtaal, ontstaat er een nieuwe, avant-gardistische montagestijl: de hiphop-montage.

De hiphop-montage werd officieel gecreëerd en benoemd door regisseur Darren Aronofsky. Hoewel er al eerder pogingen waren gedaan om hiphopmuziek te verbinden met filmische vertelvormen — zoals in Beat Street (1984) en Do the Right Thing (1989) — waren die nog niet rijp. Het was alleen hiphop, maar nog geen montage. Tot Aronofsky verscheen. In zijn debuutfilm Pi liet hij de eerste contouren van deze stijl zien — hoewel het geen film is met welk hiphoponderwerp dan ook. Maar de schokkende camerabewegingen, de gefragmenteerde montage, de extreme close-ups en de onheilspellende muziek duiken rechtstreeks het mentale universum van de personages in. Op dat moment was er wel montage, maar nog geen hiphop.

Pas met Requiem for a Dream (2000) werd de stijl van de hiphop-montage volledig volwassen. Vormelijk gezien is het een reeks korte shots die razendsnel achter elkaar worden gezet, in combinatie met geluid om een sterke beat te vormen. Die ritmische flow wordt vervolgens gekoppeld aan de vertelstructuur, om uiteindelijk een kritische lading te krijgen die emoties overbrengt of het thema weerspiegelt. En dat is precies de kern van hiphop en rap.

Requiem for a Dream gebruikt deze aanpak niet alleen in een paar scènes; de hele film is in deze stijl doorgevoerd. Zelfs in stukken zonder muziek is het gevoel van ritme constant aanwezig. Uit deze film blijkt ook dat hiphop-montage extreem zorgvuldig en constant variabel omgaat met geluid. Soms creëren allerlei geluidseffecten samen een soort regelmatige notenreeks die als melodie werkt; om groove te krijgen wordt er ook herhaald in beeld én geluid. Soms is er een soort accent nodig dat de melodie juist doorbreekt, waardoor een “syncope”-achtig springerig gevoel ontstaat. Soms zijn asynchrone geluiden nodig — dus een mismatch tussen beeld en geluid — om een tegenbeat te creëren en zo chaos te suggereren. Daardoor lijkt hiphop-montage qua beeld soms chaotisch, maar de emotie die wordt overgebracht is juist extreem helder. Daarmee is Aronofsky’s hiphop-montage beslist niet oppervlakkig “op de beat knippen op hiphopmuziek”; beat-based montage is soms slechts een vorm, terwijl de kern hier echt in het hiphop-achtige vertelmechanisme zit.

Het kan wel zo zijn dat Aronofsky’s hiphop-montage te gewelddadig en te wanhopig overkomt. Maar net zoals hiphop niet alleen underground en duister is, kent het ook een positieve en energieke kant. Een andere regisseur die deze techniek verder groot heeft gemaakt is Edgar Wright. In zijn werk vloeit muziek, ritme en narratief nog vloeiender samen. In Baby Driver bijvoorbeeld sluit de actiechoreografie, inclusief de montage, perfect aan op de beat en zo ontstaat er een vorm van ritmische narratie. In tegenstelling tot Aronofsky’s donkerte past Wright deze hiphop-montage vooral toe in komedies. Neem de opening van Hot Fuzz: rijke sound effects, de inzet van voice-over, een nog hoger montagetempo, een vertelstijl die meer op hiphop-rap lijkt, en gelaagdere karaktertekening. In zeer korte tijd krijgen we een volledig beeld van de heroïsche voorgeschiedenis van de protagonist, maar aan het eind van de montage ontstaat er een komische tegenstelling. Die aanpak duikt eigenlijk voortdurend in Wrights werk op.

Het belangrijkste kenmerk van hiphop-montage is dat het in de lengte van één nummer een bepaald thema en een grote hoeveelheid informatie kan overbrengen, met een sterk flexibele montage die net zo flitsend en snel kan zijn als een videoclip. Dat is precies waarom deze stijl zo populair is bij jongeren. Tegelijkertijd vraagt het om een montage die uit een enorme hoeveelheid ruwe beelden een sterke ritmische flow weet te halen, wat zonder twijfel veel vakmanschap vereist.