Voorbeelden van split-screenfilms – hoe split-screen een verhaal vertelt

Split-screenbeelden zijn op zichzelf al zeer aantrekkelijk. De techniek heeft een sterk gestileerd karakter en is er in de kern op gericht onze aandacht over meerdere kaders te verdelen. Juist daarom wordt split screen meestal spaarzaam ingezet. Maar als het goed wordt gebruikt, kan het iconische juxtapositie-effecten creëren die het verhaal enorm versterken. Hieronder een ranglijst met enkele van de beste split-screenmomenten uit films.

10. Carrie (1976)

Brian De Palma is dol op split-screenshots. In Dressed to Kill en Sisters zet hij splitscreen al op slimme wijze in, maar zijn meest onvergetelijke split-screenmoment is nog steeds in Carrie.

Met de climax van Carrie creëerde De Palma een klassiek horrorbeeld – het met bloed overgoten meisje is iconisch geworden. Maar wat deze scène echt zo krachtig maakt, is het gebruik van split screen.

Wanneer De Palma een close-up maakt van Carrie’s gezicht, zien we tegelijkertijd hoe de deuren dichtgaan en haar kwelgeesten in paniek raken. Op die manier zet De Palma Carrie’s bovennatuurlijke krachten centraal en plaatst hij haar in het midden van het verhaal.

Het split-screenbeeld versterkt ook de chaos en de waanzin van de scène. We zien verschillende elementen van het schoolbal gelijktijdig ontaarden.

9. (500) Days of Summer (2009)

(500) Days of Summer gebruikt splitscreen met een heel eenvoudig idee: verwachting versus werkelijkheid. Iedereen kent het pijnlijke gevoel wanneer onrealistische verwachtingen door de realiteit aan diggelen worden geslagen. In een liefdesverhaal wordt die pijn alleen maar scherper.

Tom heeft een heel concreet beeld van hoe de ontmoeting met Summer zal verlopen, maar dat komt niet uit. Regisseur Marc Webb laat hem dit niet in dialoog of voice-over uitleggen, maar zet verwachting en werkelijkheid naast elkaar en laat de beelden zelf spreken.

De montage is geraffineerd en bewaart de timing van elke beat perfect. Slim is dat de beats versprongen worden getoond: we zien eerst de verwachting, dan de realiteit. Zo kan het publiek beide gevoelens afzonderlijk doorleven en ze tegelijk helder met elkaar vergelijken. Het resultaat is een klassiek ‘sad boy’-beeld dat door de split-screenopzet extra sterk wordt:

(500) Days of Summer

8. Adaptation (2002)

Adaptation maakt gebruik van een onzichtbare split-screen techniek. Dankzij die truc kan Nicolas Cage in deze eigenzinnige komedie van Spike Jonze en Charlie Kaufman zowel Charlie als Donald spelen.

Deze onzichtbare splitscreen verdeelt het beeld keer op keer in tweeën: de ene helft voor Charlie, de andere voor Donald. De scène hoort in dit overzicht omdat de techniek zo naadloos wordt toegepast. De timing, cruciaal voor een komedie, is precies goed, en Cages dubbelrol is een van de beste acteerprestaties uit zijn carrière.

In de betreffende scène suggereert Kaufman de split-screen zelf (wat mooi aansluit bij de meta-narratieve stijl van Adaptation). Donald heeft het over special effects, terwijl Charlie Dressed to Kill noemt, een film die veelvuldig splitscreen inzet.

7. Conversations with Other Women (2005)

Conversations with Other Women speelt zich volledig in split screen af. Maar het is geen gimmick: regisseur Hans Canosa gebruikt de techniek om de verschillende perspectieven binnen een relatie te tonen. Dankzij de twee beelden zien we hoe ieder personage naar de ander kijkt, waardoor we begrip krijgen voor beide kanten.

Daarnaast maakt de techniek innovatieve composities mogelijk.

Kijk bijvoorbeeld naar de volgende scène:

Die had eenvoudig met een gewone two-shot op middelafstand gefilmd kunnen worden, want de twee personages staan duidelijk naast elkaar. Maar Canosa kiest voor split screen, zodat hij hen van dichtbij kan laten zien en hun complexe emoties kan uitlichten, terwijl hij hen visueel toch uit elkaar trekt.

Canosa monteerde de film zelf en koos gedurfd voor een doorlopende beeldsplitsing. Helaas zijn in de dvd- en blu-rayuitgaven veel van deze split-screens verwijderd.

6. Annie Hall (1977)

Romantische komedies maken graag gebruik van split screen. Het is dus geen wonder dat een van de meest geprezen en invloedrijke romcoms ook een van de beste split-screenmomenten heeft.

De split-screen-therapiescène in Annie Hall laat perfect zien waarom splitscreen zo goed werkt in romantische komedies. Annie en Alvy zitten elk bij hun eigen therapeut en praten over hun relatie. Hun totaal verschillende kijk op de liefde is precies waar het in romcoms om draait.

Diane Keaton en Woody Allen kunnen de komische timing zo goed treffen omdat de split screen praktisch is opgebouwd: de sets van de twee therapiekamers stonden letterlijk naast elkaar.

Dit is misschien het meest memorabele split-screenmoment in Annie Hall, maar er is nog een tweede, minstens zo geslaagde:

Hier wordt splitscreen gebruikt om te vergelijken en te contrasteren – een creatieve, visueel sterke vorm van humor.

5. When Harry Met Sally... (1989)

Nog een romantische komedie. Maar terwijl in de meeste romcom-splitscreens vooral de verschillen tussen personages worden benadrukt, gebruikt When Harry Met Sally... de techniek juist om intimiteit te creëren.

When Harry Met Sally... is een van de beste verkenningen van de relatie tussen liefde en vriendschap in de filmgeschiedenis, en deze scène laat zien waarom.

In feite gebeurt er niets bijzonders – twee vrienden praten met elkaar aan de telefoon. Maar de split screen doet hen lijken alsof ze in hetzelfde bed liggen, ondanks de afstand. Dat maakt de dialoog intiem, bijna als kussengesprekken, en versterkt de band tussen Harry en Sally.

Het resultaat is warm en ontroerend, en laat zien dat split screen niet spectaculair hoeft te zijn om sterk te werken.

4. Timecode (2000)

Net als Conversations with Other Women gebruikt Timecode de hele film door splitscreen. Alleen toont deze film tegelijkertijd vier beelden.

Timecode staat zo hoog in deze lijst omdat het technisch enorm veeleisend is. Regisseur Mike Figgis besloot dat elk beeld een ononderbroken take moest zijn, waardoor de timing nog lastiger te sturen is.

Tegelijkertijd moet hij de aandacht van de kijker sturen, zonder dat één venster het hele beeld overheerst. Om dat te bereiken, benadrukt Figgis de belangrijkste verhaallijn via het geluid: het venster met de cruciale actie krijgt ook de geluidsfocus.

Zoals in de trailer te zien is, creëert de split screen een gevoel van surveillance. We zien elk personage duidelijk, ook wanneer een normaal shot die figuur nooit in beeld zou nemen. Heb je je ooit afgevraagd wat een personage doet nadat een scène ogenschijnlijk voorbij is? Dan is deze film iets voor jou.

3. Hulk (2003)

Hulk was een van Marvels vroege pogingen om een filmuniversum op te bouwen. De film werd overschaduwd door Sam Raimi’s Spider-Man en is daardoor een soort niet-ingeslagen pad. Met Hulk maakte regisseur Ang Lee een film die nadrukkelijk een stripboek wil evoceren.

Om dat te bereiken gebruikt Lee door de hele film splitscreen, zodat de beelden ogen als stripplaatjes. Verschillende visuele informatie wordt bijna gelijktijdig aangeboden. Dat geeft de film een eigenzinnige stijl en zorgt voor compacte, effectieve vertelling.

Deze sterk gestileerde montage vervalt opmerkelijk genoeg niet in camp. De tempo van Hulk is bijna meditatief; het is een van de stilste superheldenfilms ooit. Die schijnbare tegenstelling is typisch iets wat alleen Ang Lee voor elkaar krijgt.

Hoewel de meeste latere Marvelfilms Hulk niet hebben gevolgd, hebben enkele van de spannendste recente Marvel-projecten dat juist wel: de verpletterende kracht van de Hulk effende de weg voor de Spider-Man: Into the Spider-Verse-reeks.

2. Indiscreet (1958)

Waarschijnlijk is Indiscreet verantwoordelijk voor de populariteit van splitscreen in romantische komedies. Mogelijk juist omdat de techniek hier zó goed wordt gebruikt.

Net als When Harry Met Sally... (dat vrijwel zeker op deze scène leunt) laat Indiscreet twee hoofdpersonages in bed zien. Hun dialoog is flirterig, geestig en geladen – Cary Grant en Ingrid Bergman op het toppunt van hun kunnen.

Maar de cameraopstelling in Indiscreet is suggestiever dan in Harry Met Sally. De hoek is hoger, duidelijk bedoeld om de illusie te wekken dat de twee in hetzelfde bed liggen.

Indiscreet laat zo de vindingrijkheid van filmmakers in de Hays Code-periode zien. Een van de regels van de code was dat ongehuwde mannen en vrouwen niet samen in bed mochten liggen. Regisseur Stanley Donen gebruikt splitscreen om precies die regel slim te ondergraven.

1. Chelsea Girls (1966)

Dat Andy Warhol een grensverleggende kunstenaar was, is geen geheim. Zijn films vormen daarop geen uitzondering, en zijn werk uit 1966, Chelsea Girls, geldt als het hoogtepunt van zijn filmische carrière.

Iedereen die Warhols schilderijen kent, weet dat hij dol was op panelstructuren; het is dus logisch dat Chelsea Girls die aanpak naar film vertaalt. De film duurt drieënhalf uur en blijft de hele tijd in split screen.

De film toont op baanbrekende wijze de undergroundcultuur van het New York van toen – mijlenver verwijderd van de Hollywoodmainstream (bedenk dat Indiscreet slechts acht jaar eerder uitkwam). Dankzij splitscreen kan Warhol de energie van plekken als het Chelsea Hotel beter vangen, waar altijd meerdere dingen tegelijk gebeuren.

De gloriedagen van het Chelsea Hotel

Daardoor krijgt het publiek een zekere mate van controle: tijdens het kijken kun je zelf kiezen welke helft van het beeld je wilt volgen, in tegenstelling tot veel voorbeelden hierboven, waar de film onze blik sterk stuurt.

De enorme lengte van de split-screenopzet biedt ruimte voor improvisatie. Aanvankelijk liet Warhol de projectieist zelf beslissen hoe de filmrollen gecombineerd werden. Zelfs in een vastgelegde presentatiewijze blijft split screen een vrije versmelting van scenario en improvisatie mogelijk maken. Verhaallijnen verschijnen en verdwijnen willekeurig; wie even niet oplet, mist iets.

Voor een avant-gardekunstenaar is dit een passende techniek – misschien wel de enige manier om recht te doen aan zo’n belangrijke groep mensen aan de rand van New York. Chelsea Girls bezit alles wat een split-screenfilm zou moeten hebben: innovatie, dienstbaarheid aan de inhoud, en adembenemend mooie beelden.