Wat is de Franse Nouvelle Vague? Achtergrond en revolutionaire technieken

De Franse Nouvelle Vague veranderde voorgoed de manier waarop films worden gemaakt en beïnvloedde enkele van de grootste regisseurs van onze tijd. Maar wat is de Franse Nouvelle Vague precies? Hoe en waarom is ze ontstaan? Dit artikel geeft een definitie, een beknopte historische achtergrond en benadrukt enkele kernkenmerken van de vroegste pioniers van de beweging. Zoals we zullen zien, blijft de invloed van de Franse Nouvelle Vague voortleven in het werk van moderne filmmakers als Tarantino en Scorsese, om er maar een paar te noemen.

Achtergrond en stijl

Voor een van de invloedrijkste bewegingen in de filmgeschiedenis is het niet makkelijk om haar te definiëren. Voordat we ingaan op enkele stilistische bijdragen van deze beweging aan de filmkunst, bekijken we eerst wat achtergrond.

Wat is de Franse Nouvelle Vague?

De Franse Nouvelle Vague is een filmbeweging uit de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw en een van de meest invloedrijke stromingen uit de filmgeschiedenis. Ze staat ook bekend als de “Nieuwe Golf” en bracht een nieuw soort film voort, sterk zelfbewust en radicaal ondermijnend ten opzichte van de mainstream filmproductie. Een groep Franse critici die schreef voor het tijdschrift Cahiers du cinéma vond dat de cinema haar oorspronkelijke charme had verloren. Volgens hen waren deze films losgezongen van het echte leven van mensen.

Heel wat beroemde Franse regisseurs namen deel aan deze beweging, waaronder François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette, Louis Malle, Alain Resnais, Agnès Varda en Jacques Demy. Hun films werden gekenmerkt door een afwijzing van filmische conventies. Maar hoe deden ze dat precies?

Kenmerken van de Franse Nouvelle Vague:

• Weinig nadruk op plot en dialoog, vaak geïmproviseerd
• Jump cuts in plaats van continuïteitsmontage
• Opnames op locatie
• Handcamera
• Lange takes
• Direct geluid en beschikbaar licht (geluid op de set, vaak zonder licht aan te passen)

Korte geschiedenis van de Franse Nouvelle Vague

De Franse Nouvelle Vague werd geboren in het hongerige Frankrijk van na de oorlog. Franse critici en filmliefhebbers snakten naar cultuur, maar werden alleen geconfronteerd met een mainstream die aanvoelde als oubollig en artificieel, en zij begonnen te experimenteren met andere filmtechnieken. Ze werden onder meer beïnvloed door het Italiaanse neorealisme en de Amerikaanse film noir uit de jaren 40 en 50.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de import van buitenlandse films in Frankrijk stopgezet. Na de oorlog werden die embargo’s opgeheven en deze cinefielen en critici werden overspoeld met een enorme golf aan “nieuwe” films. Al dat werk van Hollywood-iconen als Welles, Hitchcock en Ford gaf de Franse critici een enorme impuls, en de rest is geschiedenis.

Revolutionaire technieken

Decennialang stelde de mainstream filmproductie – vooral in Hollywood – de normen en “regels” voor hoe je een film moest maken. De Franse filmmakers kenden die regels… en gooiden ze vervolgens uit het raam. Kleinere, lichtere camera’s werden vaak “bevrijd” van statief en dolly, wat films nieuw leven en energie gaf.

Niet-lineaire en gefragmenteerde montage werd een andere belangrijke en opwindende bijdrage. Decennialang leidde shot A logisch naar shot B, zonder informatiegaten, om de kijker niet te verwarren. In deze Franse films werd logica nu ondergeschikt.

De video The Image You Missed benadrukt de radicale keuzes van de Franse regisseur Jean-Luc Godard. Zijn film À bout de souffle (Breathless) werd een van de meest prominente werken van de beweging en betekende het begin van een van de spannendste en artistiek meest gedurfde carrières in de filmgeschiedenis.

Iconische films van de Nouvelle Vague

Bande à part (1964)

Deze film vertelt het verhaal van drie jonge mensen die samen een overval plannen. Natuurlijk loopt niets zoals gepland en volgt de chaos. Voor moderne kijkers is er nauwelijks een betere introductie tot de Franse Nouvelle Vague dan Bande à part. Niet omdat hij beter zou zijn dan zijn tijdgenoten, maar omdat hij iets behoudender is en de commerciële balans perfect weet te bewaren.

In één zin: Bande à part is een grappige heist-film, maar aan de conservatieve kant en duidelijk minder radicaal dan het merendeel van Godards werk.

Pierrot le fou (1965)

Een van Jean-Luc Godards meest gedurfde films: een surrealistische on-the-run film, met in de hoofdrollen Nouvelle-Vague-iconen Anna Karina en Jean-Paul Belmondo. Deze film behoort misschien niet tot Godards allerbeste werk, maar dankzij de prachtige cinematografie is het een ronduit adembenemend stuk. Hij toont ook de openlijke en ongeremde verbeelding van seksualiteit en romantiek die in de vroege werken van de Nouvelle Vague net begon te ontluiken.

Tirez sur le pianiste (1960)

Tirez sur le pianiste is misschien het meest opvallend door het gebruik van widescreen-cinematografie, maar het is ook een gedurfd en sterk verhaal. De opvolger van François Truffauts debuut Les quatre cents coups was bijna een onmogelijke opdracht, maar hij slaagde er schitterend in met de technisch innovatieve film Tirez sur le pianiste. Deze film is een van de Nouvelle-Vague-titels die vele Hollywood-genrefilms populair maakte, zoals de kille Amerikaanse gangsterfilm.

Les cousins (1959)

Les cousins is een zenuwslopend psychologisch drama over twee tegengestelde persoonlijkheden. Charles is naïef en hardwerkend, terwijl Paul een extraverte performer is, gezegend met talent. Hun enige overeenkomst is dat ze neven zijn. Wanneer Charles verliefd wordt op een vrouw met een losbandig verleden, dreigt hij de toch al fragiele relatie met zijn neef te verbreken. Het geldt als Claude Chabrols beste Nouvelle-Vague-film.

Lola (1961)

Jacques Demy’s regiedebuut Lola vertelt een kronkelig liefdesverhaal dat zich afspeelt aan de Franse kust. De film heeft Anouk Aimée in de rol van een variété-artiste die verlangt naar de man die haar zeventien jaar eerder in de steek liet.

Lola wordt grotendeels overschaduwd door Demy’s latere werken Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort, en dat is jammer, want het is een van de absoluut essentiële films van de Franse Nouvelle Vague.

Adieu Philippine (1962)

Adieu Philippine weet misschien beter dan enige andere film van de beweging de grillige jeugdige energie over te brengen die synoniem is geworden met de Franse Nouvelle Vague. De film draait om de impact van het Algerijnse conflict op het gezinsleven in Frankrijk, een thema dat in veel Nouvelle-Vague-films terugkeert.

Adieu Philippine is Jacques Rozier’s meesterwerk over de beproevingen en pijn van volwassen worden, en een van de beste Franse Nouvelle-Vague-films.

Jules et Jim (1962)

François Truffauts opwindende liefdesverhaal in oorlogstijd, Jules et Jim, is een sleutelwerk van de Franse Nouvelle Vague. Jules et Jim vertelt over een driehoeksverhouding tussen twee jonge mannen (Jules en Jim) en hun fascinatie voor een mooie jonge vrouw, Catherine. Het is een film die over alles en niets tegelijk gaat – over oorlog, seks en romantiek in zo’n overvloed dat de eenvoud in het hart van het verhaal bijna verhuld wordt.

L’année dernière à Marienbad (1961)

Alain Resnais’ surrealistische L’année dernière à Marienbad is een van de visueel meest memorabele films uit deze periode. De film vertelt het verhaal van drie naamloze personen (twee mannen en een vrouw) die op een chic feest vechten om door de anderen erkend te worden.

Maar niets is wat het lijkt in L’année dernière à Marienbad: tijd en ruimte worden voortdurend vervormd, objectiviteit wordt losgelaten en relaties veranderen van moment tot moment. Schrijver en criticus Mark Polizzotti werkt dit uit in zijn essay Last Year at Marienbad: Which Year, What Place? De film is een fundamenteel werk dat stilistische keuzes in films als The Shining en Memento heeft geïnspireerd.

Hiroshima mon amour (1959)

Hoewel Hiroshima mon amour werd gemaakt door Alain Resnais, een lid van de zogenaamde linkeroever-groep, geldt de film in veel opzichten als het startschot van de Franse Nouvelle Vague. Ze markeert een enorme sprong voorwaarts in visuele vertelkunst en montage. Ook toont de film dat de Franse cinema, zowel technisch als narratief, een nieuwe richting insloeg. Met openlijke seksualiteit, ongeremde creativiteit en vernieuwende filmtechnieken bevrijdde Hiroshima mon amour zich van de verstarde Franse filmindustrie.

Paris nous appartient (1961)

Paris nous appartient is een verontrustende nachtmerrie over een wereld op een moreel en existentieel kruispunt. De film volgt een jonge vrouw, Anne, die verstrikt raakt in een reeks absurde situaties, die allemaal op de een of andere manier met de dood te maken hebben. Na bijna zestig jaar discussie is de betekenis van Paris nous appartient nog steeds onderwerp van debat. Sommigen zien de film als een allegorie op de spanningen van de Koude Oorlog, anderen beschouwen hem als een visuele verbeelding van een Kantiaans gedachte-experiment.

Cléo de 5 à 7 (1962)

Agnès Varda is een van de belangrijkste figuren in de Franse cinema, en Cléo de 5 à 7 is haar meest iconische werk. De film toont twee uur uit het leven van Cléo, een mooie en succesvolle zangeres. Ondanks dat de wereld aan haar voeten ligt, is Cléo wanhopiger dan ooit, bang voor een slechte uitslag van een kankertest. Cléo de 5 à 7 gebruikt veel typische technieken van de Franse Nouvelle Vague, zoals jump cuts, montagesequenties en lange takes. Het is een ontroerend optimistisch beeld van leven, liefde en empowerment.

Vivre sa vie: Film en douze tableaux (1962)

Er zijn weinig films zo deprimerend als Vivre sa vie. Jean-Luc Godards portret van een jonge vrouw die prostituee wordt, is even somber als elke andere narratieve film, maar dat betekent niet dat het geen groot werk is. Integendeel: Vivre sa vie is een van Godards grootste films en een gedurfde stap voorwaarts voor de Franse Nouvelle Vague. Anna Karina steelt hier volledig de show als een goedhartige vrouw die verstrikt raakt in de wreedheid en dreiging van een voortdurend veranderende maatschappij.

Le mépris (1963)

De filmmakers van de Franse Nouvelle Vague lieten zich sterk inspireren door eerdere filmstromingen, waaronder het Duitse expressionisme, het Italiaanse neorealisme en de Hollywoodse Gouden Eeuw. Le mépris combineert het beste van deze drie: met Fritz Lang, een belangrijke erfgenaam van het expressionisme, in de cast, gedraaid in Cinecittà, de beroemde Italiaanse studio, en met Hollywood-archetypen in het verhaal. Het is een van Godards meest persoonlijke films en een symbool van vrije, sensuele cinema.

À bout de souffle (1960)

À bout de souffle wordt algemeen beschouwd als de meest iconische film van de Franse Nouvelle Vague. Ironisch genoeg werden veel regisseurs uit deze periode, zoals Alfred Hitchcock en Orson Welles, pas in de jaren 70 breed gewaardeerd in de Verenigde Staten, met de komst van de film school generation – de Hollywood New Wave. À bout de souffle brengt de in de Nouvelle Vague populaire jump cuts, lange takes en ruwe, “ongepolijste” stijl tot een meesterlijke synthese.

Les quatre cents coups (1959)

Wat valt er nog te zeggen over Les quatre cents coups? De film is verbluffend, mooi, hartverscheurend, wanhopig, hoopvol en bevrijdend. Les quatre cents coups veranderde radicaal het landschap van de Franse cinema en zijn populariteit gaf de Nouvelle Vague een enorme impuls. François Truffaut vertelt het verhaal van een rebelse jongen die niet in de veranderende maatschappij lijkt te passen – vandaag even relevant als in 1959. Les quatre cents coups is niet alleen de beste film van de Franse Nouvelle Vague, maar waarschijnlijk ook de grootste Franstalige film aller tijden. Het is de eerste van vier speelfilms over het fictieve personage Antoine Doinel en een autobiografische weerspiegeling van Truffauts eigen leven.