Wat is een vooraankondiging – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plottwist je compleet verraste, maar waarbij je tijdens een herlezing of herkijk ineens alle aanwijzingen ziet die het verhaal eigenlijk al hadden verraden? Je bent niet de enige. Deze aanwijzingen zijn een vorm van vooraankondiging, een krachtige verteltechniek die helpt om een einde – hoe extreem ook – toch verdiend te laten aanvoelen. Door vooraankondiging in je verhaal te gebruiken kun je verwachting opbouwen en je publiek geboeid houden tot het einde.

Vooraankondiging

Goed toegepaste vooraankondiging kan het publiek enorm meeslepen. Is ze te duidelijk, dan kunnen mensen hun interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan merken ze haar misschien helemaal niet op.

Voordat we voorbeelden van vooraankondiging in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat vooraankondiging is en wat ze doet. Wat is vooraankondiging precies? En hoe helpt ze je je verhaal te vertellen?

Wat is vooraankondiging?

Vooraankondiging is een literaire techniek die gebruikt wordt om toekomstige gebeurtenissen in een verhaal te suggereren of te voorspellen. Ze kan een zeer effectief hulpmiddel zijn om tegen het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, spanning en zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te bouwen. Schrijvers gebruiken vooraankondiging vaak al vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hint” en “voorspelling” zijn synoniemen voor vooraankondiging. Hoewel je soorten vooraankondiging kunt onderscheiden naar subtiel of expliciet, is de hoofdrol ervan altijd: de aandacht van het publiek vangen.

• Spanning opbouwen
• Dramatische opbouw
• Verwachting kweken

Twee soorten vooraankondiging

Nu je de definitie kent, komen er misschien meteen voorbeelden van vooraankondiging uit boeken en films bij je op. Al die voorbeelden vallen onder een van de twee soorten.

Bij directe vooraankondiging wordt een element in het verhaal gebruikt om toekomstige gebeurtenissen duidelijk aan te duiden. Dit kan via dialogen, een verteller of een profetie binnen het verhaal.

Een voorbeeld van directe vooraankondiging vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat aan het begin drie heksen expliciet Macbeths lot uitspreken: hij “zal koning worden”, maar Banquo zal de vader zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme inzet van directe vooraankondiging, omdat we informatie krijgen én we samen met de personages meer willen weten. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

Bij indirecte vooraankondiging worden toekomstige gebeurtenissen gesuggereerd via subtiele sporen in het verhaal. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen zodra de aangekondigde gebeurtenis daadwerkelijk plaatsvindt.

Van muizen en mensen is hiervan een goed voorbeeld.

Door het hele boek heen wordt herhaaldelijk genoemd hoe Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit legt de basis voor het climaxmoment tussen Lennie en de vrouw van Curley.

Hoewel er grofweg twee manieren zijn om vooraankondiging te definiëren, kunnen beide – mits goed gebruikt – hetzelfde doel bereiken. De kern is: de aandacht van het publiek vasthouden.

Vooraankondiging en andere middelen

Vooraankondiging wordt vaak verward met andere literaire technieken, of gebruikt om daar naar te verwijzen. Laten we enkele termen bekijken waar ze vaak mee in verband wordt gebracht.

Tsjechovs geweer is een heel bekende vorm van vooraankondiging. De techniek verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en komt erop neer dat wanneer er aan het begin van een verhaal een geweer te zien is, dat geweer aan het einde moet worden afgevuurd.

De kern van deze regel: details die je in het begin benadrukt, moeten later nog een keer van belang zijn. Waar doet dat aan denken? Dat ís vooraankondiging.

Een red herring is het gebruik van de bekendheid van het publiek met vooraankondiging om ze op het verkeerde been te zetten. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien – dan gaan we ervan uit dat dit vooraankondiging is en dat het pistool later gebruikt wordt. Blijkt het uiteindelijk nep of wordt het nooit gebruikt, dan was het een red herring. Een red herring is een element dat ons bewust een bepaalde kant op stuurt zodat we later des te meer verrast worden.

Vooraankondiging suggereert de toekomst; een flashforward laat ons de toekomst zien. Maar een flashforward kan vaag genoeg zijn om tegelijk als vooraankondiging te werken. Bijvoorbeeld: we zien in close‑up hoe iemand een pistool onder een kussen vandaan haalt, maar we weten niet wie het is of waarom, en daarna gaan we terug in de tijd naar wat eraan voorafging. Dat is vooraankondiging.

Voorbeelden van vooraankondiging in de literatuur

Lang voor de film gebruikte men in boeken al vooraankondiging. Schrijvers in elk genre kunnen iets leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedies van William Shakespeare zijn meerdere voorbeelden te vinden. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Kom, dood, en maak een eind. Zo wil Juliet het.” Dit (tamelijk duidelijk) voorspelt het lot van Romeo en zijn geliefde.

Juliet droomt bovendien dat Romeo aan de voet van een graf ligt. Ook dat voorspelt dat er iets slechts staat te gebeuren.

Het einde van De apenpoot is eveneens vrij duister en zeker niet zonder voorafgaande waarschuwing. De vorige eigenaar van de magische talisman waarschuwt meneer White: “Ik had hem in het vuur gegooid. Als u hem houdt, geef mij dan niet de schuld van wat er gebeurt. Wees verstandig en gooi hem terug in het vuur.”

De meeste lezers worden na zo’n waarschuwing extra alert en vrezen dat de zaken verder uit de hand gaan lopen.

Nog een somber verhaal: John Steinbeck hint in zijn beroemde werk op het lot (spoiler alert) van Lennie. In het boek beschrijft een personage in detail hoe dieren die te zwak zijn om in deze harde wereld te overleven, uit hun lijden verlost moeten worden – voor hun eigen bestwil. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat dit misschien ook voor Lennie geldt.

Voorbeelden van vooraankondiging in films

Hoewel er hoofdzakelijk twee soorten vooraankondiging zijn, hebben filmmakers bijna alle filmische middelen ingezet om hun verhalen vooruit te schaduwen: van filmtitel tot kostuum. Door een aantal van deze voorbeelden te analyseren, ontdek je in je eigen verhaal misschien kansen voor vooraankondiging die je eerder over het hoofd zag.

Soms voorspelt de titel van een film al iets van het verhaal. Deze vorm van vooraankondiging moet vaag genoeg zijn om vóór de film nieuwsgierigheid te wekken en pas na de aftiteling volledig duidelijk te worden. De Coen‑broers doen dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel werd bedacht door schrijver en scenarist Cormac McCarthy en suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet meer past bij het nieuwe soort misdaad waar hij mee geconfronteerd wordt.

“Als je niet kunt slapen, wordt alles onwerkelijk.”

Fight Club is een van de meest opvallende plottwist‑films van de afgelopen jaren. Wie de film twee of drie keer ziet, merkt dat er overal subtiele hints zitten die voorspellen dat Tyler Durden (gespeeld door Brad Pitt) niet echt bestaat, waaronder deze voice‑overregel.

Wie The Departed heeft gezien, weet dat de film vol verrassingen zit en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke aanwijzingen achterlaat over welke personages zullen sterven? Geïnspireerd door het scenario van Scarface (1932) plaatste Scorsese een “X” in het beeld bij personages die later in de film sterven.

Deze klassieke “whodunit” laat het publiek tot het laatste moment raden én betrokken blijven. Hoe? The Usual Suspects combineert door de hele film subtiele, indirecte vooraankondiging met korte, directe momenten die alles uiteindelijk met elkaar verbinden. Het resultaat is een plottwist die na meer dan twintig jaar nog steeds tot de beste behoort.

De ongelooflijke slotscène is in de jaren na verschijning talloze keren gekopieerd en geparodieerd, vooral omdat ze alle vooraankondigings‑sporen samenbrengt om het verhaal af te ronden.

The Prestige is een uitstekend voorbeeld van een film die genoeg vooraankondiging biedt om de kijker te blijven boeien, zonder te vroeg de grote wendingen te verraden. Een van de beste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi‑truc uitvoert: hij doodt een vogel en laat hem vervolgens weer verschijnen.

Vooraankondiging is een van de effectiefste middelen die filmmakers hebben om nieuwsgierigheid te prikkelen en de aandacht van het publiek vast te houden. Het is echter belangrijk om te weten hoeveel en welke soort vooraankondiging een verhaal nodig heeft. Te veel maakt een verhaal voorspelbaar en saai; te weinig kan het juist onduidelijk of verwarrend maken.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je met vooraankondiging kunt spelen en kijk welke aanpak voor jou het beste werkt.