Wat is een vooraankondiging – voorbeelden uit film en literatuur

Heb je ooit een film gezien of een boek gelezen waarin een plotwending je volledig verraste, maar waarin je bij het herlezen merkte dat alle, nu overduidelijke, aanwijzingen al aanwezig waren om het verhaal op z’n kop te zetten? Dan ben je niet de enige. Deze aanwijzingen zijn een vorm van vooraankondiging, een krachtige verteltechniek die helpt ervoor te zorgen dat een einde, hoe krankzinnig ook, toch verdiend aanvoelt. Door vooraankondiging in je verhaal te gebruiken, kun je verwachting creëren en je publiek geboeid houden tot het einde.

Vooraankondiging

Goed toegepaste vooraankondiging kan buitengewoon effectief zijn om een publiek te betrekken. Is ze te opvallend, dan kan het publiek zijn interesse verliezen. Is ze te subtiel, dan gaat de vooraankondiging hen mogelijk volledig voorbij.

Voor we voorbeelden van vooraankondiging in films bekijken, moeten we eerst kunnen definiëren wat vooraankondiging is en welke functie die heeft. Wat is vooraankondiging precies? En hoe helpt het je om je verhaal te vertellen?

Wat is vooraankondiging?

Vooraankondiging is een literair middel waarmee toekomstige gebeurtenissen in een verhaal worden gesuggereerd of vooruit­geschaduwd. Het kan een zeer effectief hulpmiddel zijn om aan het einde van een film of roman nieuwsgierigheid, intrige, suspense of zelfs een gevoel van narratieve harmonie op te bouwen. Schrijvers gebruiken vooraankondiging vaak vroeg in het verhaal om latere gebeurtenissen voor te bereiden. “Hint” en “voorspelling” zijn synoniemen van vooraankondiging. Hoewel je soorten vooraankondiging kunt onderscheiden op basis van hoe subtiel of direct ze zijn, blijft de hoofdfunctie ervan: de aandacht van het publiek vasthouden.

• Spanningsopbouw
• Dramatische opbouw
• Verwachting creëren

Twee soorten vooraankondiging

Nu je weet wat vooraankondiging is, denk je misschien direct aan voorbeelden uit boeken of films. Al die voorbeelden vallen in één van twee soorten vooraankondiging.

Directe vooraankondiging betekent dat een element in het verhaal expliciet wijst op iets dat zal gebeuren. Dit kan via dialogen, een verteller of profetieën binnen het verhaal.

Een voorbeeld van directe vooraankondiging vinden we in Macbeth.

Shakespeare laat de drie heksen in de openingsscène duidelijk Macbeths lot uitspreken, namelijk dat hij “koning zal worden”, terwijl Banquo de vader zal zijn van toekomstige koningen.

Dit is een slimme toepassing van directe vooraankondiging, omdat het ons informatie geeft én ons – net als de personages – nieuwsgierig maakt. Waarom wordt Macbeth koning, maar neemt uiteindelijk de familie van Banquo de troon over?

Indirecte vooraankondiging betekent dat elementen van het verhaal de toekomstige gebeurtenissen suggereren door subtiele aanwijzingen achter te laten. Deze hints zijn minder duidelijk en worden pas volledig begrepen wanneer de aangekondigde gebeurtenissen zich daadwerkelijk voltrekken.

Van Muizen en Mensen is hier een goed voorbeeld van.

Door het hele boek heen wordt herhaaldelijk genoemd dat Lennie per ongeluk dingen doodt wanneer hij ze aait. Dit bereidt het climaxmoment tussen Lennie en Curleys vrouw voor.

Hoewel we vooraankondiging in twee soorten kunnen indelen, kunnen beide, mits goed gebruikt, hetzelfde doel effectief bereiken. De aandacht van het publiek trekken en vasthouden staat bij deze techniek centraal.

Vooraankondiging en andere middelen

Vooraankondiging wordt vaak verward met of gekoppeld aan andere literaire middelen. Laten we eens kijken met welke termen ze vaak wordt geassocieerd.

De “geweer van Tsjechov” is een heel bekend voorbeeld van vooraankondiging. Dit principe verwijst naar het werk van Anton Tsjechov en betekent in het kort: als er aan het begin van het verhaal een geweer wordt getoond, moet dat geweer tegen het einde ook worden afgevuurd.

De kern van deze regel: details waarop je aan het begin van je verhaal nadruk legt, moeten later een functie hebben. Waar doet dat aan denken? Juist, aan vooraankondiging.

Een dwaalspoor maakt gebruik van de vertrouwdheid van het publiek met vooraankondiging en keert die tegen hen. Stel dat we in de eerste akte een pistool onder een kussen zien liggen – dan gaan we ervan uit dat dit een vooraankondiging is van een later gebruikte revolver. Blijkt het pistool uiteindelijk nep of wordt het helemaal niet gebruikt, dan is dat een dwaalspoor. Een dwaalspoor is een element in het verhaal dat ons bewust een bepaalde richting opstuurt, zodat we later des te meer verrast zijn.

Vooraankondiging suggereert de toekomst; flashforwards laten ons de toekomst zien. Maar een flashforward kan zo vaag zijn dat hij als vooraankondiging werkt. Bijvoorbeeld: we zien in close-up iemand een pistool onder een kussen vandaan halen, maar we weten niet wie het is of met welk doel, en dan springen we terug naar de gebeurtenissen vóór deze onthulling. Dat is vooraankondiging.

Voorbeelden van vooraankondiging in de literatuur

Lang voordat films bestonden, werd in boeken al ruim gebruikgemaakt van vooraankondiging. Schrijvers van elk genre kunnen leren van de volgende voorbeelden.

In de beroemde tragedies van William Shakespeare komen meerdere vormen van vooraankondiging voor. Romeo zegt bijvoorbeeld: “Come, death, and welcome. Juliet wills it so.” Dit (vrij duidelijk) kondigt het lot van Romeo en zijn geliefde aan.

Julia droomt bovendien dat Romeo dood onder in een graf ligt. Ook dat kondigt aan dat er weinig goeds staat te gebeuren.

Het einde van The Monkey’s Paw is eveneens behoorlijk somber, en zeker niet zonder waarschuwing. De vorige eigenaar van de magische talisman zegt tegen meneer White: “I threw it on the fire. If you keep it, don’t blame me for what happens. Like a sensible man, throw it back on the fire.”

Na zo’n waarschuwing zullen de meeste lezers op hun hoede zijn en vrezen dat het alleen maar erger wordt.

Nog een deprimerend verhaal. John Steinbeck hint in zijn beroemde werk naar (spoiler) het lot van Lennie. In het boek beschrijft een personage gedetailleerd hoe dieren die te zwak zijn om te overleven in een meedogenloze wereld, uit hun lijden verlost zouden moeten worden. Naarmate het verhaal vordert, begint George te geloven dat deze beschrijving ook op Lennie van toepassing is.

Voorbeelden van vooraankondiging in films

Hoewel vooraankondiging grofweg twee hoofdtypen heeft, hebben filmmakers manieren gevonden om bijna elk filmisch middel te gebruiken om het verhaal vooruit te schaduwen: van filmtitels tot kostuums. Door enkele voorbeelden te analyseren en uiteen te rafelen, ontdek je misschien kansen voor vooraankondiging in je eigen verhalen die je eerder nooit zag.

Soms kondigt de titel van een film de plot zelf al aan. Deze manier van vooraankondiging moet vaag genoeg zijn om vóór het kijken nieuwsgierigheid te wekken, maar helder genoeg om na afloop ineens “kloppend” te voelen. De gebroeders Coen doen dit perfect in hun film uit 2007, No Country for Old Men.

De titel, afkomstig van schrijver en scenarist Cormac McCarthy, suggereert dat Ed Tom Bell (Tommy Lee Jones) niet meer past in de nieuwe generatie criminaliteit waarmee hij wordt geconfronteerd.

“Everything is a copy of a copy of a copy.”

Fight Club is een van de meest iconische plotwendingfilms van de afgelopen decennia. Wie hem een tweede of derde keer ziet, merkt overal subtiele hints op dat Tyler Durden (Brad Pitt) niet echt bestaat, waaronder deze voice-overregel.

Heb je The Departed gezien, dan weet je dat de film vol zit met wendingen en dat bijna alle hoofdpersonages sterven. Maar wist je dat regisseur Martin Scorsese heel duidelijke aanwijzingen achterliet over welke personages zouden sterven? Scorsese leende een truc uit het scenario van Scarface (1932): in shots van personages die later sterven is ergens in het beeld een “X” te zien.

Deze klassieke whodunit-film houdt het publiek nieuwsgierig en geboeid tot de laatste seconde. Hoe? The Usual Suspects balanceert op slimme wijze door de hele film subtiele, indirecte vooraankondiging met snelle, directe momenten van vooraankondiging die alle plotpunten verbinden. Het resultaat is een plotwending die ruim twintig jaar later nog steeds tot de beste wordt gerekend.

De ongelooflijke slotscène is jarenlang herhaald en geïmiteerd, vooral omdat hij zo effectief alle draadjes van vooraankondiging samenbrengt om het verhaal af te sluiten.

The Prestige is een sterk voorbeeld van een film die genoeg vooraankondiging toevoegt om het publiek te betrekken, zonder de grote wendingen weg te geven. Een van de beste scènes is die waarin Alfred de vogelkooi‑truc uitvoert: hij doodt een vogel en laat die vervolgens ogenschijnlijk weer tot leven komen.

Vooraankondiging is een van de krachtigste middelen waarover filmmakers beschikken om nieuwsgierigheid op te wekken en de aandacht van het publiek vast te houden. Maar het is belangrijk te weten hoeveel en welke soort vooraankondiging een verhaal nodig heeft. Te veel vooraankondiging kan je verhaal voorspelbaar maken, waardoor het publiek afhaakt. Te weinig kan het saai of verwarrend maken, met hetzelfde resultaat.

Probeer in je eigen verhaal momenten te vinden waarop je vooraankondiging kunt inzetten en ontdek welke aanpak het beste bij jou past.