Wat is de Franse Nouvelle Vague? Achtergrond en revolutionaire technieken

De Franse Nouvelle Vague veranderde voorgoed de manier waarop films worden gemaakt en beïnvloedde enkele van de grootste regisseurs van onze tijd. Maar wat is de Franse Nouvelle Vague precies? Hoe en waarom is ze begonnen? Dit artikel geeft een definitie, een korte historische achtergrond en licht een aantal sleutelkenmerken uit van de eerste pioniers van de beweging. Zoals we zullen zien, werkt de invloed van de Franse Nouvelle Vague nog steeds door in het werk van moderne filmmakers als Tarantino en Scorsese, om er maar een paar te noemen.

Achtergrond en stijl

Voor een van de meest invloedrijke bewegingen in de filmgeschiedenis is het niet eenvoudig om haar te definiëren. Voordat we ingaan op enkele stilistische bijdragen van de beweging aan de filmproductie, bekijken we eerst wat achtergrond.

Wat is de Franse Nouvelle Vague?

De Franse Nouvelle Vague is een filmbeweging uit de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw, en een van de meest invloedrijke filmbewegingen in de filmgeschiedenis. Ze staat ook bekend als de “New Wave” en bracht een nieuw soort film voort: sterk zelfbewust, en revolutionair subversief ten opzichte van de mainstream filmproductie. Een groep Franse critici die schreef voor het tijdschrift Cahiers du Cinéma vond dat de film zijn oorspronkelijke charme had verloren. Volgens hen waren deze films losgezongen van het echte leven van mensen.

Heel wat beroemde Franse regisseurs namen deel aan deze beweging, onder wie François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette, Louis Malle, Alain Resnais, Agnès Varda en Jacques Demy. Hun films werden gekenmerkt door het afwijzen van filmische tradities, maar hoe deden ze dat precies?

Kenmerken van de Franse Nouvelle Vague:

• Weinig nadruk op plot en dialoog, vaak geïmproviseerd
• Jump-cuts in plaats van continuïteitsmontage
• Draaien op locatie
• Handcamera
• Lange takes
• Direct geluid en beschikbaar licht (geluidsopname op de set, vaak zonder lichtaanpassingen)

Korte geschiedenis van de Franse Nouvelle Vague

De Franse Nouvelle Vague werd geboren in het hongerige Frankrijk van na de oorlog. Franse critici en filmliefhebbers snakten naar cultuur en bleven achter met een mainstreammedia die muf en gemaakt aanvoelde, waardoor ze begonnen te experimenteren met andere filmtechnieken. Hun invloeden varieerden van het Italiaanse neorealisme tot de Amerikaanse film noir uit de jaren 40 en 50.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stopte de import van films van buiten Frankrijk. Maar na de oorlog werden deze embargo’s opgeheven en werden deze cinefielen en critici overspoeld met “nieuwe” films. Al dat werk van Hollywood-grootheden als Welles, Hitchcock en Ford gaf de Franse critici nieuwe energie – de rest is geschiedenis.

Revolutionaire technieken

Decennialang bepaalden de mainstream filmproductie, en vooral Hollywood, de normen en “regels” voor hoe je een film moest maken. De Franse filmmakers kenden deze regels… en gooiden ze vervolgens uit het raam. Kleinere, lichtere camera’s werden vaak “bevrijd” van statieven en handapparatuur, wat de films een nieuw leven en een nieuwe dynamiek gaf.

Niet-lineaire en gefragmenteerde montage werd een andere belangrijke en spannende bijdrage. Jarenlang leidde elke shot A logisch naar shot B, zonder enige leemte in de informatie, om het publiek niet in verwarring te brengen. Nu werd in deze Franse films logica van ondergeschikt belang.

De video Image Book (La bande-image) belicht de radicale keuzes van de Franse regisseur Jean-Luc Godard. Zijn film À bout de souffle (Breathless) werd een van de meest prominente films van de beweging en luidde een van de spannendste en meest artistieke carrières in die een filmmaker ooit heeft gehad.

Sleutelwerken van de Nouvelle Vague

Bande à part (1964)

Deze film vertelt het verhaal van drie jonge mensen die samen een overval plannen. Natuurlijk loopt niets zoals gepland en volgt de chaos. Voor een modern publiek zijn er weinig Franse Nouvelle Vague-films die beter toegankelijk zijn dan Bande à part. Dat wil niet zeggen dat hij beter is dan zijn tijdgenoten, maar hij is voorzichtiger, met een perfect gevoel voor commerciële balans.

In één zin: Bande à part is een leuke heistfilm, eerder behoudend, en duidelijk minder gedurfd dan het merendeel van Godards films.

Pierrot le fou (1965)

Een van de meest gedurfde films van Jean-Luc Godard: een surrealistische on-the-run film met in de hoofdrollen Nouvelle Vague-iconen Anna Karina en Jean-Paul Belmondo. Deze film haalt misschien niet het niveau van Godards allerbeste werk, maar dankzij de schitterende cinematografie is het absoluut een adembenemende film. Hij toont ook de ongegeneerde verbeelding rond seks en romantiek die in de vroege werken van de Nouvelle Vague net begon te ontkiemen.

Tirez sur le pianiste (1960)

Tirez sur le pianiste is misschien vooral opmerkelijk door het gebruik van widescreen-cinematografie, maar het is ook een groots en gedurfd verhaal. De opvolger van François Truffauts debuut Les quatre cents coups leek bijna een onmogelijke opdracht, maar hij slaagde er briljant in met het technisch innovatieve Tirez sur le pianiste. De film is een van de Nouvelle Vague-titels die vele Hollywood-genrefilms populair maakte, zoals de kille Amerikaanse gangsterfilm.

Les cousins (1959)

Les cousins is een zenuwslopend psychologisch drama over twee tegengestelde persoonlijkheden die tegenover elkaar komen te staan. Charles is naïef en hardwerkend, terwijl Paul een extraverte, getalenteerde performer is. Het enige wat ze gemeen hebben, is dat ze neven zijn. Maar wanneer Charles verliefd wordt op een vrouw met een promiscue verleden, dreigt hij de broze band met zijn neef te verbreken. Dit is een van de beste Nouvelle Vague-films van de beroemde regisseur Claude Chabrol.

Lola (1961)

Jacques Demy’s regiedebuut Lola vertelt een kronkelig liefdesverhaal dat zich afspeelt aan de Franse kust. De film draait om een cabaretière, gespeeld door Anouk Aimée, die verlangt naar de man die haar zeventien jaar eerder in de steek liet.

Lola is in hoge mate overschaduwd door Demy’s latere werken Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort, en dat is jammer, want het is een absoluut essentiële film van de Franse Nouvelle Vague.

Adieu Philippine (1962)

Adieu Philippine vangt misschien beter dan welke andere film uit de beweging ook de grillige jeugdige energie die synoniem is geworden met de Franse Nouvelle Vague. De film draait om de impact van het Algerijnse conflict op het gezinsleven in Frankrijk, een thema dat in veel Nouvelle Vague-films terugkeert.

Adieu Philippine is Jacques Rozier’s meesterwerk over de beproevingen en pijn van volwassen worden, en een van de beste films van de Franse Nouvelle Vague.

Jules et Jim (1962)

François Truffauts opwindende liefdesverhaal tijdens de oorlog, Jules et Jim, is een sleutelwerk van de Franse Nouvelle Vague. De film vertelt over een driehoeksverhouding tussen twee jonge mannen (Jules en Jim) en hun fascinatie voor een mooie jonge vrouw genaamd Catherine. Jules et Jim is een film over alles en tegelijkertijd over niets – oorlog, seks en romantiek zijn zo nadrukkelijk aanwezig dat ze de eenvoud in het hart van het verhaal bijna verbergen.

L’année dernière à Marienbad (1961)

Alain Resnais’ surrealistische film L’année dernière à Marienbad is een van de visueel meest memorabele films uit deze periode. De film vertelt over drie naamloze personen (twee mannen en een vrouw) die tijdens een chique feest proberen een plaats voor zichzelf te vinden.

Maar niets is wat het lijkt in L’année dernière à Marienbad: tijd en ruimte vervormen voortdurend, objectiviteit wordt vergeten en relaties veranderen elk moment. Schrijver en criticus Mark Polizzotti werkte dit uit in zijn essay L’année dernière à Marienbad: Which Year, Which One?. De film is een fundamenteel werk dat de stilistische keuzes van The Shining en Memento beïnvloedde.

Hiroshima mon amour (1959)

Hoewel Hiroshima mon amour werd gemaakt door Alain Resnais, lid van de zogeheten Linkeroever-groep, luidde de film in veel opzichten de Franse Nouvelle Vague in. Hij markeerde een enorme sprong voorwaarts in visuele vertelkunst en montage. De film toonde ook aan dat de Franse cinema, zowel technisch als narratief, een nieuwe richting insloeg. Met openlijke seksualiteit, ongecensureerde creativiteit en vernieuwende filmtechnieken bevrijdde Hiroshima mon amour zich van de verstarde Franse filmindustrie.

Paris nous appartient (1961)

Paris nous appartient is een verbijsterende nachtmerrie over een wereld op een moreel en existentieel kruispunt. De film vertelt het verhaal van een jonge vrouw, Anne, die verstrikt raakt in een reeks absurde situaties die allemaal op de een of andere manier met de dood te maken hebben. Na bijna zestig jaar debat blijft de betekenis van Paris nous appartient ongrijpbaar. Sommigen zien de film als een allegorie voor de spanningen van de Koude Oorlog, anderen beschouwen hem als een visuele uitwerking van een Kantiaans gedachte-experiment.

Cléo de 5 à 7 (1962)

Agnès Varda is een van de belangrijkste figuren uit de Franse cinema, en Cléo de 5 à 7 is haar meest iconische werk. De film toont twee uur uit het leven van Cléo, een mooie en succesvolle zangeres. Hoewel de wereld aan haar voeten lijkt te liggen, is Cléo wanhopiger dan ooit, uit angst dat ze slecht nieuws zal krijgen over een kankertest. Cléo de 5 à 7 maakt gebruik van vele typische technieken van de Nouvelle Vague, zoals jump-cuts, montages en lange takes. Het is een ontroerend optimistisch portret van leven, liefde en empowerment.

Vivre sa vie: Film en douze tableaux (1962)

Er zijn maar weinig films depressiever dan Vivre sa vie. Jean-Luc Godards portret van een jonge vrouw die prostituee wordt, is even somber als enige andere verhalende film, maar dat betekent niet dat het geen grootse film is – integendeel. Vivre sa vie is een van de grootste werken van de regisseur en een gedurfde stap vooruit voor de Franse Nouvelle Vague. Anna Karina steelt hier opnieuw de show als een goedhartige vrouw die verstrikt raakt in de wreedheid van een meedogenloze, voortdurend veranderende samenleving.

Le mépris (1963)

De filmmakers van de Franse Nouvelle Vague werden sterk geïnspireerd door eerdere filmstromingen, waaronder het Duitse expressionisme, het Italiaanse neorealisme en de Hollywood-gouden eeuw. Le Mépris combineert het beste van deze drie bewegingen: met Fritz Lang, een beroemde erfgenaam van het Duitse expressionisme, in een rol; gedraaid in de legendarische Italiaanse studio Cinecittà; en gebruikmakend van Hollywood-archetypen in het verhaal. Het is een van Godards meest persoonlijke films en een symbool van vrije, sensuele cinema.

À bout de souffle (1960)

À bout de souffle wordt in hoge mate beschouwd als de meest emblematische film van de Franse Nouvelle Vague. Ironisch genoeg werden vele regisseurs uit dit tijdperk, zoals Alfred Hitchcock en Orson Welles, pas in de jaren 70 breed gewaardeerd in de Verenigde Staten, met de komst van de film school generation – de Hollywood New Wave. À bout de souffle is een culminatie van de jump-cuts, lange takes en “ruwe” stijl die populair werden binnen de Nouvelle Vague.

Les quatre cents coups (1959)

Wat valt er nog te zeggen over Les quatre cents coups? De film is verbazingwekkend, prachtig, hartverscheurend, wanhopig, hoopvol en bevrijdend. Les quatre cents coups veranderde de Franse cinema radicaal en zijn populariteit gaf de aanzet tot de Nouvelle Vague. François Truffaut vertelt het verhaal van een opstandige jongen die niet in de veranderende samenleving past, een thema dat vandaag even relevant is als in 1959. Les quatre cents coups is niet alleen de beste film van de Franse Nouvelle Vague, maar waarschijnlijk ook de grootste Franstalige film aller tijden. Het is de eerste van vier speelfilms over het fictieve personage Antoine Doinel, een semi-autobiografische alter ego van Truffaut zelf.