Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Gdy kraj pogrąża się w wojnie, wszystkie jego gałęzie gospodarki zostają dotknięte kryzysem lub przynajmniej stają wobec ryzyka głębokich przemian. Po I wojnie światowej styl niemieckiego kina stał się bardziej dziwaczny i mroczniejszy. Rządowy zakaz wyświetlania filmów zagranicznych dodatkowo pogłębił izolację niemieckiej kinematografii. Właśnie w tym kontekście narodził się niemiecki ekspresjonizm. Czym zatem właściwie jest niemiecki ekspresjonizm w filmie? Przyjrzyjmy się temu.

Historia niemieckiego ekspresjonizmu

Aby zdefiniować ten styl, musimy poznać jego genezę i zrozumieć, dlaczego tak zdecydowanie różni się od innych nurtów z tego samego okresu. Po omówieniu definicji i krótkiego rysu historycznego przejdziemy do przykładów.

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy?

Niemiecki ekspresjonizm to charakterystyczny styl artystyczny, który po raz pierwszy pojawił się około 1910 roku w poezji i teatrze. W dekadzie po zakończeniu I wojny światowej stał się popularny w kinie. Po części wyrasta z romantyzmu niemieckiego i ukazuje subiektywną wizję świata. Poprzez zdeformowane, przypominające koszmar obrazy ucieleśnia zbiorowe lęki Niemiec. Ekspresjoniści nie przywiązywali wagi do estetycznej przyjemności odbioru. Styl ten rozkwitł po okropnościach I wojny światowej oraz następującym po niej załamaniu gospodarczym. Do pierwszych filmów, które można uznać za czysto ekspresjonistyczne, należą „Gabinet doktora Caligari” i „Metropolis”.

Cechy niemieckiego ekspresjonizmu

• wysokie kąty ujęcia

• głębokie cienie / ostry kontrast światło–cień

• skrajnie przechylone kąty kamery

• niemożliwe, nielogiczne scenografie

Biorąc pod uwagę realia powojennych Niemiec, nie dziwi, że sztuka i kino stały się tak mroczne.

Niemiecka krytyczka filmowa Lotte Eisner określała to jako „helldunkel”, definiując je jako „rodzaj zmierzchu niemieckiej duszy, wyrażonego w mrocznych, tajemniczych wnętrzach lub mglistych, niematerialnych pejzażach”.

Filmy niemieckiego ekspresjonizmu tworzą koszmarne, senne wizje za pomocą mocnego kontrastu światła i cienia, często używając oświetlenia typu chiaroscuro. Spójrzmy na kilka klasycznych dzieł, które ukształtowały tę zdominowaną przez cień estetykę.

Kluczowe dzieła niemieckiego ekspresjonizmu

Gabinet doktora Caligari (1920)

„Gabinet doktora Caligari” został napisany przez Hansa Janowitza i Carla Mayera, a inspiracją były doświadczenia obu autorów z okresu I wojny światowej oraz ich nieufność wobec rządów autorytarnych. Twórcy filmu celowo zniekształcili rzeczywistość, dążąc do oddania nastroju epoki, a nie do realistycznego odwzorowania świata, by dzięki temu zdezorientować widza.

Nosferatu – symfonia grozy (1922)

Metropolis (1927)

Ten niemy film Fritza Langa wykorzystuje środki wyrazu ekspresjonizmu, by opowiedzieć o pochłanianiu społeczeństwa przez technologię. Liczne przerysowane kadry wzmacniają emocje napędzające rozwój akcji.

Niemiecki ekspresjonizm całkowicie odmienił historię kina. W szczególności jego podejście do światła i cienia przetrwało i rozwinęło się w esencję filmów noir oraz horrorów. Bez wątpienia to właśnie on położył wizualne fundamenty pod całe gatunki filmowe.

Czym jest chiaroscuro w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Jeśli szukasz najlepszego przykładu dziedzictwa niemieckiego ekspresjonizmu, zwróć uwagę na filmy Tima Burtona.

„Edward Nożycoręki” jest bezpośrednim spadkobiercą „Gabinetu doktora Caligari”. Widać to w przechylonych i poszarpanych konstrukcjach scenografii, skrajnym operowaniu światłem i cieniem oraz w samym wizerunku Edwarda. Jeśli obejrzysz inne filmy Tima Burtona, zauważysz, że niepokojący duch niemieckiego ekspresjonizmu wciąż w nich żyje.