Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy? Jak zdefiniować ten styl?

Kiedy kraj pogrąża się w wojnie, wszystkie jego gałęzie przemysłu zostają dotknięte kryzysem lub przynajmniej stają wobec ryzyka radykalnych zmian. Po I wojnie światowej niemiecki film stał się bardziej dziwaczny i mroczny. Rządowy zakaz wyświetlania filmów zagranicznych dodatkowo pogłębił izolację niemieckiej kinematografii. Właśnie w tym kontekście narodził się niemiecki ekspresjonizm. Czym zatem właściwie jest niemiecki ekspresjonizm w filmie? Przyjrzyjmy się temu.

Historia niemieckiego ekspresjonizmu

Aby zdefiniować ten styl, musimy poznać jego genezę oraz zrozumieć, dlaczego tak wyraźnie różni się od innych nurtów powstających w tym samym okresie. Po przedstawieniu definicji i krótkiego rysu historycznego podamy również przykłady.

Czym jest niemiecki ekspresjonizm filmowy?

Niemiecki ekspresjonizm to charakterystyczny styl artystyczny, który po raz pierwszy pojawił się około 1910 roku w poezji i teatrze. W dekadzie po zakończeniu I wojny światowej zaczął zdobywać popularność w filmie. W pewnej mierze wyrasta z niemieckiego romantyzmu i prezentuje subiektywną wizję świata. Poprzez zdeformowane, koszmarne obrazy ucieleśnia zbiorowy niepokój Niemców. Dla ekspresjonistów estetyczna przyjemność odbiorcy nie była priorytetem. Styl ten rozwinął się bujnie po grozie I wojny światowej i następującym po niej krachu gospodarczym. Za pierwsze dzieła czystego niemieckiego ekspresjonizmu w filmie uznaje się m.in. „Gabinet doktora Caligari” i „Metropolis”.

Cechy niemieckiego ekspresjonizmu

• Wysokie kąty ustawienia kamery

• Głębokie cienie / oświetlenie kontrastowe

• Silnie przechylone kąty kamery

• Niemożliwe, nielogiczne scenografie

Biorąc pod uwagę powojenną sytuację w Niemczech, nie dziwi fakt, że sztuka i film stały się tak mroczne.

Niemiecka krytyczka filmowa Lotte Eisner nazwała ten styl „helldunkel”, definiując go jako „pewien zmierzch niemieckiej duszy, wyrażający się w ciemnych, tajemniczych wnętrzach lub mglistych, onirycznych pejzażach”.

Filmy niemieckiego ekspresjonizmu tworzą koszmarne sceny dzięki silnym kontrastom światła i cienia, często wykorzystując światłocień (chiaroscuro) w aranżacji oświetlenia. Przyjrzyjmy się kilku klasycznym dziełom, które ukształtowały tę estetykę zdominowaną przez mrok i cienie.

Reprezentatywne dzieła niemieckiego ekspresjonizmu

Gabinet doktora Caligari (1920)

„Gabinet doktora Caligari” został napisany przez Hansa Janowitza i Carla Mayera, czerpiąc z ich osobistych doświadczeń wojennych oraz nieufności wobec rządów autorytarnych. Twórcy celowo zniekształcili rzeczywistość, aby oddać atmosferę epoki, zamiast dążyć do iluzji prawdy czy realizmu, w ten sposób dezorientując widza.

Nosferatu – symfonia grozy (1922)

Metropolis (1927)

Niemiecki film niemy Fritza Langa wykorzystuje ekspresjonistyczne środki wizualne, aby zbadać, jak technologia pożera społeczeństwo. Liczne przerysowane obrazy wzmacniają emocje napędzające rozwój fabuły.

Niemiecki ekspresjonizm całkowicie odmienił historię kina. Szczególnie istotne jest to, że sposób, w jaki operował światłocieniem, został przejęty i rozwinięty w filmie noir oraz w kinie grozy – stał się ich kwintesencją. Nie da się zaprzeczyć, że to właśnie on ustanowił wizualne fundamenty wielu gatunków filmowych.

Czym jest światłocień w filmie? Definicja, techniki i przykłady

Jeśli szukasz idealnego przykładu dziedzictwa niemieckiego ekspresjonizmu, przyjrzyj się twórczości Tima Burtona.

„Edward Nożycoręki” jest bezpośrednim spadkobiercą „Gabinetu doktora Caligari”. Widać to w pochyłych i poszarpanych konstrukcjach scenograficznych, skrajnie kontrastowym oświetleniu oraz w samym wizerunku Edwarda. Spójrz na inne dzieła Tima Burtona, a dostrzeżesz, że niepokojący duch niemieckiego ekspresjonizmu wciąż w nich żyje.