Wat is parallelmontage in films? – En waarom gebruiken editors het?

Er bestaan ontelbaar veel manieren om een film te monteren. Soms is de meest directe, meest coherente montage de beste keuze: de ene scène eindigt, de volgende sluit er logisch op aan. Maar soms kunnen minder gebruikelijke montagetechnieken een sequentie tot leven wekken. Parallelmontage is zo’n bijzondere vorm van montage: ze kan de textuur van een film verrijken en de spanning vergroten door contrast. Wat is parallelmontage in films precies? En hoe gebruik je het?

Definitie van parallelmontage in films

Als je een tijdje in de postproductie hebt gewerkt, heb je het woord “parallelmontage” vast al eens gehoord. Het wordt vaak genoemd, maar niet altijd even precies gedefinieerd.

Waar verwijst parallelmontage nu precies naar?

Parallelmontage is een montagetechniek waarbij twee of meer verschillende scènes in elkaar worden gevlochten om te suggereren dat ze gelijktijdig plaatsvinden. Het kan ook verwijzen naar het afwisselend monteren van twee of meer verschillende handelingen binnen één langere scène.

Parallelmontage vs. crosscutting

Klinkt de definitie van parallelmontage bekend? Dat komt omdat het erg lijkt op crosscutting, en veel mensen gebruiken de twee termen door elkaar. Toch is er een verschil.

Crosscutting betekent dat meerdere scènes door elkaar worden gemonteerd, maar dat hoeft niet te betekenen dat ze zich tegelijkertijd afspelen. De relatie tussen crosscutting en parallelmontage is als die tussen rechthoek en vierkant: elke parallelmontage is crosscutting, maar niet elke crosscutting is parallelmontage.

In Mission: Impossible – Rogue Nation worden Ethan Hunt en zijn team geconfronteerd met een extreem complexe missie. Terwijl ze bespreken hoe ze een zwaar bewaakte faciliteit kunnen binnendringen, gebruiken regisseur Christopher McQuarrie en editor Eddie Hamilton crosscutting om hun plan te tonen:

Dit is crosscutting en geen parallelmontage, omdat de montage niet suggereert dat de twee lijnen zich gelijktijdig afspelen. Sterker nog, de scène waarin het plan wordt uitgewerkt, vindt in werkelijkheid helemaal niet plaats.

Laten we nu kijken naar een van de belangrijkste sequenties uit de filmgeschiedenis: de trappenscène in Odessa uit Pantserkruiser Potemkin van Sergej Eisenstein.

Hier gebruikt Eisenstein op baanbrekende wijze parallelmontage binnen één enkele scène. Hij vlecht de chaotische beelden van soldaten die de menigte afslachten samen met de intieme dramatiek van een moeder die rouwt om haar dode kind. Deze twee gebeurtenissen vinden gelijktijdig plaats; deze vorm van crosscutting is dus ook parallelmontage.

De trappensequentie in Odessa toont perfect de kracht van parallelmontage. Laten we enkele toepassingen analyseren.

Waarom parallelmontage gebruiken?

In de eerste plaats benadrukt parallelmontage gelijktijdigheid. Als je twee scènes gewoon na elkaar toont, is het moeilijk om duidelijk te maken dat ze tegelijk plaatsvinden.

Maar naast dat hoofddoel heeft parallelmontage nog andere functies.

Door verschillende scènes door elkaar te monteren, kun je de spanning opvoeren en het uitspinnen van de plot verlengen, waardoor de verwachting van het publiek groeit.

Neem bijvoorbeeld een scène uit La battaglia di Algeri (The Battle of Algiers), waarin wordt gesneden tussen drie verschillende vrouwelijke verzetsstrijders met bommen.

Hier versterkt parallelmontage de suspense enorm. We zien hoe elke vrouw op de klok kijkt, wat de aftelling naar de explosie benadrukt. Misschien nog belangrijker: we zien hen om zich heen kijken, waardoor wij de toekomstige slachtoffers te zien krijgen.

Dat deze drie scènes met elkaar verweven zijn, verdiept ook de thema’s die The Battle of Algiers onderzoekt: de tragedie van gewone mensen die in een oorlog worden meegesleurd, de toewijding die guerrillastrijd vereist, en de kloof tussen arm en rijk – tussen Fransen en Algerijnen.

En al die tijd zitten we op het puntje van onze stoel, wachtend op de ontploffingen.

Hoewel parallelmontage vaak wordt gebruikt om suspense op te roepen en het tempo juist te vertragen, kan de techniek het tempo ook verhogen. Dit is vooral handig in actiefilms, waar schakelen tussen meerdere lijnen de impact van de actie versterkt.

Christopher Nolan is een meester in het gebruik van parallelmontage om zo’n effect te bereiken. De regisseur verwerkt graag verschillende scènes in elkaar, wat zorgt voor een strak, energiek ritme. Misschien is het toppunt van deze aanpak te vinden in Oppenheimer: een film vol dialogen, die door het vrijwel constante gebruik van crosscutting en parallelmontage toch aanvoelt als een actiefilm.

Parallelmontage leent zich ook uitstekend voor het naast elkaar plaatsen van contrasten. Deze techniek dwingt het publiek om de gepresenteerde scènes met elkaar te vergelijken en te contrasteren.

De doopscène uit The Godfather is het meest aangehaalde voorbeeld van dit soort parallelmontage:

De juxtapositie onthult Michaels innerlijke conflict en kan ook worden gelezen als een kritiek op de hypocrisie binnen georganiseerde religie.

Nu we weten waar parallelmontage voor wordt ingezet, kijken we naar nog wat sterkere voorbeelden.

Voorbeelden van parallelmontage

Zodra je erop let, zie je parallelmontage overal. Hieronder volgen enkele films die parallelmontage inzetten – precies om de redenen die we zojuist hebben genoemd.

Jonathan Demme gebruikt aan het slot van zijn baanbrekende thriller parallelmontage om in de climax een enorme suspense te creëren. Tegelijkertijd levert het een verrassende twist op: we denken dat het zwaarbewapende SWAT-team op weg is om de seriemoordenaar te arresteren, maar in werkelijkheid is het Clarice die bij hem uitkomt.

In American Sniper van Clint Eastwood zijn meerdere zenuwslopende scènes te vinden, maar wellicht geen enkele die zo beklemmend is als het begin van de film. Eastwood gebruikt parallelmontage om Chris Kyle voor een onmogelijke keuze te plaatsen en zet daarmee meteen de toon voor een film die sowieso al keihard is.

We noemden Nolans voorliefde voor deze techniek al eerder, maar we moeten specifiek verwijzen naar deze sequentie uit Inception. Ze toont perfect de essentie van Nolans parallelmontage. De afwisseling tussen de scènes heeft een directe causale relatie: elke keer dat de vrachtwagen beweegt, voelen we spanning, omdat we weten dat de droomwereld daardoor gevaarlijker wordt.