Wat is de Franse Nouvelle Vague? Achtergrond en revolutionaire technieken

De Franse Nouvelle Vague veranderde voorgoed de manier waarop films worden gemaakt en beïnvloedde sommige van de grootste regisseurs van onze tijd. Maar wat is de Franse Nouvelle Vague precies? Hoe en waarom is zij ontstaan? Dit artikel geeft een definitie, schetst kort de historische achtergrond en benadrukt enkele kernkenmerken van de vroegste pioniers van de beweging. Zoals we zullen zien, blijft de invloed van de Nouvelle Vague voortleven in het werk van moderne filmmakers als Tarantino en Scorsese, om er maar een paar te noemen.

Achtergrond en stijl

Voor een van de meest invloedrijke bewegingen in de filmgeschiedenis is het niet makkelijk om haar te definiëren. Voordat we ingaan op enkele stilistische bijdragen van de beweging aan de filmkunst, bekijken we eerst wat achtergrond.

Wat is de Franse Nouvelle Vague?

De Franse Nouvelle Vague is een filmbeweging uit de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw en een van de invloedrijkste filmstromingen in de geschiedenis. Ze wordt ook simpelweg “Nouvelle Vague” genoemd en bracht een nieuw type film voort, sterk zelfbewust en revolutionair ontwrichtend voor de mainstream filmproductie. Een groep Franse critici die schreven voor het tijdschrift Cahiers du Cinéma vond dat de film zijn oorspronkelijke charme had verloren. Zij meenden dat de films losgezongen waren van het werkelijke leven van mensen.

Verschillende beroemde Franse regisseurs waren bij deze beweging betrokken, onder wie François Truffaut, Jean-Luc Godard, Claude Chabrol, Éric Rohmer, Jacques Rivette, Louis Malle, Alain Resnais, Agnès Varda en Jacques Demy. Hun films kenmerkten zich door het afwijzen van filmische tradities, maar hoe deden ze dat?

Kenmerken van de Franse Nouvelle Vague:

• Weinig nadruk op plot en dialoog, vaak geïmproviseerd
• Jump-cuts in plaats van continuïteitsmontage
• Op locatie filmen
• Handcamera
• Lange takes
• Direct geluid en beschikbaar licht (opname ter plekke, meestal zonder lichtaanpassing)

Korte geschiedenis van de Franse Nouvelle Vague

De Franse Nouvelle Vague werd geboren in het hongerige naoorlogse Frankrijk. Franse critici en filmliefhebbers snakten naar cultuur, maar bleven achter met een mainstream media-aanbod dat oubollig en gekunsteld aanvoelde, en ze begonnen te experimenteren met andere filmische technieken. Hun invloeden omvatten het Italiaanse neorealisme en de Amerikaanse film noir uit de jaren 40 en 50.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de import van buitenlandse films naar Frankrijk stopgezet. Na de oorlog werden deze embargo’s opgeheven en werden deze cinefielen en critici overspoeld met een enorme hoeveelheid “nieuwe” films. Al dat werk van Hollywood-grootheden als Welles, Hitchcock en Ford gaf de Franse critici nieuwe energie – en de rest is geschiedenis.

Revolutionaire technieken

Decennialang hadden de mainstream filmproductie, vooral in Hollywood, de standaarden en “regels” bepaald voor hoe je een film moest maken. De Franse filmmakers kenden deze regels… en gooiden ze vervolgens het raam uit. Kleinere, lichtere camera’s werden vaak “bevrijd” van statief en dolly en uit de hand gebruikt, wat films een nieuw leven en een nieuwe energie gaf.

Niet-lineaire en gefragmenteerde montage werd een andere belangrijke en opwindende bijdrage. Jarenlang volgde shot A logisch op shot B, zonder hiaten in de informatie, om de kijker vooral niet in verwarring te brengen. In deze Franse films werd logica nu ondergeschikt.

De video-essay The Image You Missed (De verlaten/ontbrekende afbeelding) laat de radicale keuzes van de Franse regisseur Jean-Luc Godard zien. Zijn film À bout de souffle (À bout de souffle / Breathless – Band of Outsiders in de tekst: hier wordt eigenlijk À bout de souffle bedoeld) werd een van de meest prominente films van deze beweging en markeerde het begin van een van de spannendste en meest artistieke carrières in de filmgeschiedenis.

Belangrijke werken van de Nouvelle Vague

Bande à part (1964) – 法外之徒

Deze film vertelt het verhaal van drie jongeren die samen een overval plannen. Natuurlijk loopt niets zoals gepland en volgt er chaos. Voor moderne kijkers is er weinig in de Franse Nouvelle Vague dat beter toegankelijk is dan Bande à part. Niet omdat de film beter is dan tijdgenoten, maar omdat hij wat behoudender is en de commerciële balans perfect weet te vinden.

In één zin: Bande à part is een leuke heistfilm, maar relatief conservatief en duidelijk minder gedurfd dan het grootste deel van Godards werk.

Pierrot le fou (1965) – 狂人皮埃罗

Een van Godards meest gedurfde films: een surrealistische roadmovie op de vlucht, met in de hoofdrollen Nouvelle-Vague-iconen Anna Karina en Jean-Paul Belmondo. De film is misschien niet helemaal op het niveau van Godards allerbeste werk, maar dankzij de schitterende cinematografie is het absoluut een verbluffend stuk cinema. Hij toont ook de onverbloemde fantasieën over seks en romantiek die in de vroege Nouvelle Vague nog maar net begonnen op te bloeien.

Tirez sur le pianiste (1960) – 射杀钢琴师

Tirez sur le pianiste is misschien vooral opmerkelijk door het gebruik van widescreen-cinematografie, maar het is óók een groots en gedurfd verhaal. De taak om na Truffauts eerste film Les quatre cents coups (De 400 slagen) met een opvolger te komen, leek bijna onmogelijk, maar hij slaagde daar glansrijk in met het technisch innovatieve Tirez sur le pianiste. De film is een van die Nouvelle-Vague-titels die vele Hollywoodgenrefilms populair maakte, zoals de kille Amerikaanse gangsterfilm.

Les cousins (1959) – 表兄弟

Les cousins is een bloedstollend psychologisch drama over twee tegengestelde persoonlijkheden die met elkaar botsen. Charles is een naïeve, hardwerkende jongen, terwijl Paul een extraverte en zeer getalenteerde performer is. Hun enige overeenkomst is dat ze neven zijn. Maar wanneer Charles verliefd wordt op een vrouw met een losbandig verleden, dreigt hij de broze relatie met zijn neef te vernietigen. Dit is Claude Chabrols beste film binnen de Nouvelle Vague.

Lola (1961) – 萝拉

Jacques Demy’s regiedebuut Lola vertelt een kronkelig liefdesverhaal dat zich afspeelt aan de Franse kust. De film draait om een cabaretière, gespeeld door Anouk Aimée, die verlangt naar de man die haar zeventien jaar eerder verliet.

Lola is grotendeels overschaduwd door Demy’s latere films Les parapluies de Cherbourg en Les demoiselles de Rochefort, en dat is jammer, want het is een absoluut essentiële film van de Franse Nouvelle Vague.

Adieu Philippine (1962) – 再见菲律宾

Adieu Philippine weet misschien beter dan welke andere film uit de beweging ook de grillige, jeugdige energie te vatten die synoniem is geworden met de Nouvelle Vague. De film gaat over de impact van het Algerijnse conflict op het gezinsleven in Frankrijk, een thema dat in veel Nouvelle-Vague-films terugkeert.

Adieu Philippine is Jacques Rozier’s meesterwerk over de beproevingen en pijn van volwassen worden, en een van de beste Franse Nouvelle-Vague-films.

Jules et Jim (1962) – 祖与占

François Truffauts opwindende liefdesverhaal in oorlogstijd Jules et Jim is een sleutelwerk van de Franse Nouvelle Vague. Het vertelt over een driehoeksverhouding tussen twee jonge mannen (Jules en Jim) en hun fascinatie voor een mooie jonge vrouw, Catherine. Jules et Jim is een film over alles en niets tegelijk – oorlog, seks en romantiek in zo’n overvloedige vorm dat het de eenvoud in het hart van het verhaal bijna verbergt.

L’année dernière à Marienbad (1961) – 去年在马里昂巴德

Alain Resnais’ surrealistische film L’année dernière à Marienbad is een van de visueel meest memorabele films uit deze periode. De film volgt drie naamloze personen (twee mannen en een vrouw) die tijdens een chique feest proberen greep te krijgen op wie zij zijn voor elkaar.

Maar niets is wat het lijkt in L’année dernière à Marienbad: tijd en ruimte vervormen voortdurend, objectiviteit raakt uit beeld en relaties veranderen elk moment. Schrijver en filmcriticus Mark Polizzotti werkt deze interpretatie uit in zijn essay “L’année dernière à Marienbad: Which Year at Where?”. De film is een fundament dat de stilistische keuzes van The Shining en Memento heeft geïnspireerd.

Hiroshima mon amour (1959) – 广岛之恋

Hoewel Hiroshima mon amour gemaakt werd door Alain Resnais, een lid van de zogeheten Left Bank-groep, wordt de film in veel opzichten gezien als het beginpunt van de Franse Nouvelle Vague. Hij markeert een enorme sprong voorwaarts in visuele vertelkunst en filmische montage. De film toont ook dat de Franse cinema, zowel technisch als narratief, nieuwe richtingen insloeg. Met openlijke seksualiteit, ongegeneerde creativiteit en vernieuwende filmtechnieken bevrijdde Hiroshima mon amour zich van de verstarde Franse filmindustrie.

Paris nous appartient (1961) – 巴黎属于我们

Paris nous appartient is een verontrustende nachtmerrie over een wereld op een moreel en existentieel kruispunt. De film volgt een jonge vrouw, Anne, die verstrikt raakt in een reeks absurde gebeurtenissen, die allemaal met de dood verbonden lijken te zijn. Na bijna zestig jaar discussie is de betekenis van Paris nous appartient nog altijd niet definitief vastgelegd. Sommigen zien de film als een allegorie op de spanningen van de Koude Oorlog, anderen vergelijken hem met een visuele versie van Kantiaanse gedachte-experimenten.

Cléo de 5 à 7 (1962) – 五至七时的克莱奥

Agnès Varda is een van de belangrijkste figuren in de Franse cinema en Cléo de 5 à 7 is haar meest iconische werk. De film toont twee uur uit het leven van Cléo, een mooie en succesvolle zangeres. Hoewel de wereld aan haar voeten ligt, is Cléo wanhopiger dan ooit, omdat ze vreest slecht nieuws te zullen krijgen over een kankertest. Cléo de 5 à 7 maakt gebruik van veel typische Nouvelle-Vague-technieken, zoals jump-cuts, montagesequenties en lange takes. Het is een aangrijpend optimistisch portret over leven, liefde en empowerment.

Vivre sa vie: Film en douze tableaux (1962) – 随心所欲

Weinig films zijn somberder dan Vivre sa vie. Jean-Luc Godards portret van een jonge vrouw die prostituee wordt, is even troosteloos als veel narratieve cinema, maar dat betekent niet dat het geen grootse film is – integendeel. Vivre sa vie is een van zijn grootste werken en een gedurfde stap vooruit voor de Nouvelle Vague. Anna Karina steelt hier opnieuw de show als een goedbedoelende vrouw die gevangen zit in de wreedheid en grilligheid van een vijandige samenleving.

Le Mépris (1963) – 蔑视

De filmmakers van de Franse Nouvelle Vague lieten zich sterk inspireren door eerdere filmbewegingen, waaronder het Duitse expressionisme, het Italiaanse neorealisme en de Hollywood-cinema uit de gouden jaren. Le Mépris combineert het beste van deze drie stromingen: met Fritz Lang, een beroemde erfgenaam van het Duitse expressionisme, in een rol, met een draaisessie in de beroemde Italiaanse studio Cinecittà en met gebruik van Hollywood-archetypen in het verhaal. Het is een van Godards meest persoonlijke films en een symbool van vrije, sensuele cinema.

À bout de souffle (1960) – 精疲力尽

À bout de souffle wordt algemeen beschouwd als de meest representatieve film van de Franse Nouvelle Vague. Ironisch genoeg werden veel regisseurs van die tijd, zoals Alfred Hitchcock en Orson Welles, pas in de jaren 70 in de Verenigde Staten breed gewaardeerd, met de komst van de film-school-generatie en de New Hollywood-beweging. À bout de souffle bundelt de in de Nouvelle Vague populaire jump-cuts, lange takes en ruwe, “ongepolijste” stijl in één werk.

Les quatre cents coups (1959) – 四百击

Wat valt er nog te zeggen over Les quatre cents coups? De film is adembenemend, prachtig, hartverscheurend, wanhopig, hoopvol en bevrijdend. Les quatre cents coups veranderde het landschap van de Franse cinema ingrijpend en zijn populariteit ontketende de Nouvelle Vague. François Truffaut vertelt het verhaal van een rebelse jongen die niet in een snel veranderende samenleving lijkt te passen – vandaag net zo relevant als in 1959. Les quatre cents coups is niet alleen de beste film van de Franse Nouvelle Vague, maar misschien wel de grootste Franstalige film aller tijden. Het is de eerste van vier speelfilms over het fictieve personage Antoine Doinel, een semi-autobiografische verbeelding van Truffaut zelf.