Wat is “hiphopmontage” en waarom valt het meer in de smaak bij jongeren?

Bij hiphop denken we meestal eerst aan een harde beat, razendsnelle rap en soms zelfs gewelddadige lyrics – deze straatcultuur vol “antiheld”-symboliek. Wanneer deze cultuur botst met de filmt taal, ontstaat er een nieuwe, vooruitstrevende montagestijl: de hiphopmontage.

De hiphopmontage is officieel bedacht en geïntroduceerd door regisseur Darren Aronofsky. Al eerder, bijvoorbeeld in Beat Street (1984) en Do the Right Thing (1989), waren er pogingen om hiphopmuziek met filmische narratieven te combineren, maar dat was nog onrijp: er was wel hiphop, maar nog geen montage in deze specifieke zin. Totdat Aronofsky verscheen. In zijn debuutfilm Pi liet hij eerst de kiem van deze stijl zien – hoewel het onderwerp niets te maken heeft met hiphopcultuur. Maar de schuddende camerabewegingen, gefragmenteerde montage, extreme close-ups en onheilspellende score dringen rechtstreeks door tot de geestelijke wereld van de personages. Op dat moment was er dus al montage, maar nog geen hiphop.

Pas met Requiem for a Dream (2000) werd de stijl van hiphopmontage echt volwassen. Vormelijk gezien gaat het om een snelle opeenvolging van korte shots, gecombineerd met geluid om een sterk ritme te creëren. Dat ritme wordt vervolgens in dienst gesteld van het verhaal, en vormt uiteindelijk een kritische lading die emoties overbrengt of thema’s weerspiegelt; precies de essentie van hiphop en rap.

Requiem for a Dream gebruikt deze aanpak niet alleen in afzonderlijke scènes, maar trekt de stijl door in de hele film. Zelfs in scènes zonder muziek is er voortdurend een ritmisch gevoel aanwezig. Uit deze film blijkt ook hoe precies en voortdurend veranderend het geluidsontwerp in een hiphopmontage moet zijn. Soms creëren verschillende geluidseffecten samen een soort melodie, als een reeks regelmatige noten; om groove te vormen worden shots en geluiden herhaald, terwijl af en toe een “accent” de melodie doorbreekt en een syncopische sprong veroorzaakt. Soms zijn er asynchrone geluiden nodig, dus een mismatch tussen beeld en geluid, om tegenaccenten te creëren die een gevoel van chaos suggereren. Daarom kan een hiphopmontage er weliswaar chaotisch uitzien, maar is de emotie die hij overbrengt juist extreem helder. Aronofsky’s hiphopmontage is dus beslist niet simpelweg muziek op de beat monteren in hiphopstijl; “op de beat knippen” is vaak slechts een uiterlijke vorm. De basis blijft een narratieve kern die uit hiphop en rap zelf komt.

Toch is Aronofsky’s hiphopmontage misschien te gewelddadig en te wanhopig, zoals hiphop ook niet alleen in de underground bestaat, maar ook een positieve, opwaartse kant heeft. Een andere regisseur die deze techniek verder heeft ontwikkeld, is Edgar Wright. In zijn werk is de combinatie van muziek, ritme en verhaal nog vloeiender. In Baby Driver bijvoorbeeld sluiten de actiechoreografie en montage perfect aan op de muziek, waardoor er een volledig “op de beat verteld” verhaal ontstaat. In tegenstelling tot Aronofsky’s duisternis zet Wright de hiphopmontage vooral in voor komedie. Neem de opening van Hot Fuzz: de rijke geluidseffecten, de voice-over, het hoge montagetempo, het op rap lijkende vertelritme en de gelaagde karaktertekening brengen in korte tijd het heroïsche verleden van de hoofdpersoon over, maar sluiten af met een komische omkering. Soortgelijke ingrepen zijn overal in Wrights werk te vinden.

De belangrijkste eigenschap van hiphopmontage is dat zij in de lengte van één nummer een bepaald thema en een grote hoeveelheid informatie kan overbrengen, met een zeer hoge mate van montagevrijheid: flitsend en snel, bijna als een muziekvideo. Daarom is deze stijl bijzonder populair bij jongeren. Tegelijkertijd vraagt ze van de editor dat hij uit een enorme hoeveelheid materiaal een overtuigende groove kan samenstellen – iets wat zonder grote technische beheersing onmogelijk is.