Voorbeelden van split-screen-films – hoe split-screen verhalen vertelt

Split-screenbeelden zijn op zichzelf al bijzonder aantrekkelijk. De techniek is sterk gestileerd en is er juist op gericht onze aandacht over meerdere kaders te verdelen. Daarom wordt split screen meestal spaarzaam ingezet. Maar als het goed wordt gedaan, kan split screen klassieke juxtapositie-momenten creëren die het verhaal enorm versterken. Dit is een ranglijst met enkele van de beste split-screenvoorbeelden in films.

10. Carrie (1976)

Brian De Palma is dol op split-screenshots. Hij gebruikte de techniek vakkundig in Dressed to Kill en Sisters, maar zijn meest memorabele split screen is te vinden in Carrie.

Met de climax van Carrie creëerde De Palma een iconisch horrorbeeld – het shot van Carrie, druipend van het bloed, is wereldberoemd. Maar wat deze scène echt zijn kracht geeft, is het gebruik van split screen.

Wanneer De Palma in close-up op Carrie’s gezicht gaat, zien we tegelijk hoe de deuren sluiten en haar kwelgeesten in paniek raken. Zo benadrukt De Palma zowel Carrie’s telekinese als haar rol als centrum van het verhaal.

De split-screenbeelden versterken bovendien de chaos en de waanzin van de scène. We zien tegelijk hoe verschillende elementen van het schoolfeest stap voor stap volledig ontsporen.

9. (500) Days of Summer (2009)

(500) Days of Summer gebruikt split screen met een simpel idee: de botsing tussen verwachtingen en realiteit. Iedereen kent de pijn wanneer onrealistische verwachtingen door de werkelijkheid worden verbrijzeld. In een liefdesverhaal is dat nog hartverscheurender.

Tom heeft heel concrete voorstellingen van hoe de ontmoeting met Summer zal verlopen, maar niets daarvan komt uit. Regisseur Marc Webb laat hem deze ideeën niet uitspreken via dialogen of voice-over, maar zet verwachting en realiteit naast elkaar en laat de beelden zelf spreken.

De montage is briljant en houdt elk ritme perfect strak. Slim is dat de beats verschoven zijn: eerst zien we de verwachting, dan de realiteit. Hierdoor kan de kijker de twee totaal verschillende gevoelens afzonderlijk beleven en tegelijk helder vergelijken. Dit meesterlijk gebruik van split screen levert uiteindelijk de klassieke ‘Sad Boy’-visuele stijl op:

(500) Days of Summer

8. Adaptation (2002)

Adaptation maakt gebruik van een onzichtelijke split-screen-techniek. Dankzij deze truc kan Nicolas Cage in deze excentrieke komedie van Spike Jonze en Charlie Kaufman zowel Charlie als Donald spelen.

In deze onzichtbare split screen wordt het beeld steeds verder in tweeën gesplitst: de ene helft Cage als Charlie, de andere als Donald. Dit fragment hoort in deze lijst omdat het zo perfect is uitgevoerd. De timing, cruciaal in een komedie, is feilloos, en Cage levert als dubbelrol een van de beste acteerprestaties uit zijn carrière.

In de betreffende scène verwijst Kaufman expliciet naar de split-screen-techniek (wat goed past bij de metalaag van Adaptation). Donald heeft het over speciale effecten, terwijl Charlie Dressed to Kill noemt, een film die veel gebruikmaakt van split screen.

7. Conversations with Other Women (2005)

Conversations with Other Women wordt volledig in split screen verteld. Maar het is geen gimmick: regisseur Hans Canosa gebruikt de techniek om de verschillende perspectieven binnen een relatie te tonen. Dankzij de splitscreenbeelden zien we hoe elk personage de ander bekijkt, waardoor we met beide mee kunnen voelen.

De techniek maakt ook creatieve kadrering mogelijk.

Kijk naar deze scène:

Die zou makkelijk te filmen zijn geweest met een medium two-shot, want de twee personages staan duidelijk naast elkaar. Canosa gebruikt hier echter split screen, zodat hij hun gezichten in close-up kan tonen, hun complexe emoties kan uitlichten én tegelijk kunstmatig afstand tussen hen kan creëren.

Canosa monteerde zijn film zelf en nam de gewaagde beslissing om de hele film in gedeelde kaders te vertellen. Helaas zijn in de dvd- en blu-rayversies veel van die split screens weer verwijderd.

6. Annie Hall (1977)

Romcoms maken graag gebruik van split screen. Het is dan ook geen verrassing dat een van de meest geprezen en invloedrijkste romantische komedies ook een van de beste split-screensequenties heeft.

De beroemde split-screen-therapiescène in Annie Hall maakt perfect duidelijk waarom split screen zo populair is in romantische komedies. In deze scène bespreken Annie en Alvy, ieder bij hun eigen therapeut, hun relatie. Hun kijk op de liefde verschilt radicaal, en precies daar draait het in romcoms om.

Diane Keaton en Woody Allen konden de komische timing zo goed trefzeker raken omdat het split screen praktisch op de set werd opgezet: de therapiekamers waren letterlijk tegen elkaar aan gebouwd.

Dit is waarschijnlijk de meest memorabele split screen in Annie Hall, maar er is nog een andere geweldige:

Hier wordt split screen gebruikt voor vergelijking en contrast. Het is een creatieve, visueel sterke vorm van komedie.

5. When Harry Met Sally… (1989)

Weer een romantische komedie. Maar waar split screen in romcoms meestal wordt gebruikt om verschillen tussen personages te tonen, zet When Harry Met Sally… de techniek juist in om intimiteit te creëren.

When Harry Met Sally… is een van de mooiste filmportretten ooit van de relatie tussen liefde en vriendschap, en deze scène laat precies zien waarom.

Het is een ogenschijnlijk onbeduidend moment – twee vrienden die met elkaar bellen. Door de split screen lijken ze echter in hetzelfde bed te liggen, ondanks de fysieke afstand. Het gesprek voelt hierdoor als een kussengesprek, en de band tussen Harry en Sally wordt versterkt.

Het resultaat is warm en ontroerend en laat zien dat split screen niet groots of opzichtig hoeft te zijn om een sterk effect te hebben.

4. Timecode (2000)

Net als Conversations with Other Women toont Timecode de hele film via split screen. Maar hier zien we vier beelden tegelijk.

Timecode eindigt hoog in onze lijst omdat de uitvoering extreem moeilijk is. Regisseur Mike Figgis besloot elk beeld als een ononderbroken take te draaien, wat de timing nóg uitdagender maakt.

Hij moest het publiek bovendien door de actie leiden zonder dat één beeld voortdurend alle aandacht opeist. Om dat te doen, gebruikt Figgis geluid als gids: bevat een bepaald beeld de belangrijkste actie, dan horen we dat audiospoor.

Zoals de trailer laat zien, roept de split screen een gevoel van observatie of surveillance op. We zien precies wat elk personage doet, ook wanneer de camera daar normaal niet op gericht zou zijn. Heb je je ooit afgevraagd wat een bijpersonage doet nadat een scène ‘officieel’ voorbij is? Dan is dit de film voor jou.

3. Hulk (2003)

Hulk was een van Marvels vroege pogingen om een filmisch universum op te bouwen. De film werd volledig overschaduwd door Sam Raimi’s Spider-Man en vertegenwoordigt daarmee een ongekozen pad. Met Hulk maakte regisseur Ang Lee een film die bewust de stijl van stripboeken imiteert.

Daarvoor gebruikte hij door de hele film split screen, zodat de beelden zich als stripvakjes ontvouwen. Verschillende visuele informatie bereikt de kijker bijna tegelijk. Dat geeft de film een unieke look én zorgt voor efficiënte, levendige storytelling.

Ondanks deze zeer gestileerde montage vervalt de film niet in camp. Het tempo van Hulk is bijna meditatief; het is misschien wel de stilste superheldenfilm ooit. Deze paradox – hypergestileerde beelden met een contemplatieve toon – is typisch Ang Lee.

De meeste latere Marvel-films hebben Hulk niet gevolgd, maar de spannendste Marvel-projecten van de laatste jaren wel: zonder de baanbrekende Hulk zou de Spider-Man: Into the Spider-Verse‑reeks misschien nooit zo hebben kunnen floreren.

2. Indiscreet (1958)

Grote kans dat Indiscreet verantwoordelijk is voor de populariteit van split screen in romantische komedies. Misschien omdat het er zó goed wordt gebruikt.

Net als in When Harry Met Sally… (dat vrijwel zeker door deze scène is geïnspireerd) zie je in Indiscreet twee personages in bed liggen. Ze voeren een flirtend, spitsvondig gesprek, met bijna ondraaglijke spanning – Cary Grant en Ingrid Bergman op hun best.

De camerahoeken in Indiscreet zijn echter suggestiever dan in When Harry Met Sally…. De camera staat hoger, duidelijk bedoeld om de illusie te creëren dat ze in hetzelfde bed liggen.

Indiscreet laat daarmee de vindingrijkheid van filmmakers tijdens de Hays Code zien. Een van de regels was dat ongehuwde mannen en vrouwen niet samen in één bed mochten liggen. Regisseur Stanley Donen omzeilt deze censuur briljant met split screen.

1. Chelsea Girls (1966)

Dat Andy Warhol een grensverleggend kunstenaar was, is geen nieuws. Dat geldt ook voor zijn films, en zijn werk uit 1966, Chelsea Girls, is het hoogtepunt van zijn filmische output.

Iedereen die Warhols schilderijen kent, weet dat hij dol was op paneelstructuren. Het is dus logisch dat Chelsea Girls die techniek naar film vertaalt. De film duurt drieënhalf uur en is volledig in split screen.

De film toont op baanbrekende wijze de New Yorkse undergroundcultuur van die tijd, totaal anders dan de heersende Hollywoodstijl (bedenk dat Indiscreet slechts acht jaar ouder is). De split screen stelde Warhol in staat de energie van plekken als het Chelsea Hotel te vangen, waar altijd van alles tegelijk gebeurde.

De gloriedagen van het Chelsea Hotel

Dit geeft het publiek een zekere mate van controle: tijdens het kijken kun je zelf kiezen op welk beeld je je concentreert, anders dan in de voorbeelden die we eerder zagen, waar de regie je blik stuurt.

De enorme lengte van de split screen laat veel ruimte voor improvisatie. Aanvankelijk liet Warhol de projectionist zelf bepalen in welke volgorde de rollen werden vertoond. Maar zelfs binnen een vaste structuur laat split screen een mengvorm van script en improvisatie toe. Verhaallijnen ontstaan en verdwijnen willekeurig; wie even niet oplet, mist ze.

Voor een avant-gardekunstenaar is dit een passende techniek – misschien wel de enige manier om deze cruciale gemeenschap aan de rafelranden van New York recht te doen. Chelsea Girls bezit alles wat een split-screenfilm moet hebben: innovatie, dienstbaarheid aan het materiaal en verbluffende schoonheid.