Wat is chiaroscuro in films? Definitie, technieken en voorbeelden

Decennialang hebben filmmakers creatieve belichting en filmische technieken verkend. Toch hebben sommige van de beste belichtingstechnieken, zoals chiaroscuro, nog steeds een diepgaande invloed op films. Hoewel chiaroscuro al bijna een eeuw populair is in de cinema, wordt het in moderne films nog altijd zeer gewaardeerd. Wat is chiaroscuro in films nu precies? En hoe wordt het tegenwoordig gebruikt? Laten we dat ontdekken aan de hand van een aantal voorbeelden van chiaroscuro in films, van vroeger tot nu.

Waar komt chiaroscuro vandaan?

Chiaroscuro is een filmterm die heel vakmatig klinkt, maar het concept erachter is vrij eenvoudig te begrijpen. Kort gezegd is chiaroscuro het contrast tussen licht en donker. Maar waar is chiaroscuro ontstaan? En hoe is het uitgegroeid tot zo’n belangrijke kunststroming?

In wezen omvat chiaroscuro twee aspecten: een belichtingstechniek en een artistieke stroming. Maar laten we eerst chiaroscuro formeel definiëren.

Wat is chiaroscuro?

Chiaroscuro is een Italiaanse term die de techniek beschrijft waarbij in kunstwerken (vooral schilderijen) gebruik wordt gemaakt van licht en schaduw. De term stamt uit de kunststroming van de renaissance en is samengesteld uit de Italiaanse woorden “chiaro” (“helder” of “licht”) en “oscuro” (“vaag” of “donker”). Hij verwijst naar het dramatische effect dat ontstaat door het gebruik van contrasterende lichte en donkere gebieden in visuele werken.

In de cinematografie verwijst de term naar licht met een hoog of laag contrast, dat in een film een sterk licht-donkercontrast creëert. Dit is vooral van toepassing op zwart-witfilms, met name op Duitse expressionistische films. Later maakten Hollywood-film noirs van chiaroscuro-belichting een standaardstijl.

Voorbeelden van chiaroscuro in films

• Das Cabinet des Dr. Caligari (1920)

• Nosferatu (1922)

• The Maltese Falcon (1941)

• The Third Man (1949)

• Apocalypse Now (1979)

De kunst van licht en donker in de renaissance

Voordat we de chiaroscuro-belichting in films analyseren, moeten we eerst de chiaroscuro-kunststroming uit de renaissance (ca. 1400–1600) begrijpen. Als u bekend bent met de renaissance, weet u dat dit een periode van enorme artistieke bloei was. Een van de belangrijkste ontwikkelingen was de techniek van licht en schaduw in de schilderkunst.

Caravaggio, Da Vinci en Rembrandt zijn de bekendste schilders uit de Italiaanse renaissance, en ze staan er alle drie om bekend chiaroscuro in hun werken te gebruiken; maar misschien beheerste niemand deze techniek beter dan Caravaggio.

Nerdwriter1 maakt in zijn video over Caravaggio een belangrijk punt: wanneer mensen voor het eerst een meesterlijke toepassing van chiaroscuro in een schilderij zien, moeten ze een ongekende schok hebben ervaren. Vergeleken met schilderijen uit de middeleeuwen en de oudheid waren de scherpte, detailrijkdom en kleurverzadiging in Caravaggio’s werk ongeëvenaard.

Tijdens de renaissance maakten kunstenaars in heel Europa gebruik van chiaroscuro. Daarom wordt chiaroscuro beschouwd als een kunststroming uit de renaissance.

De terugkeer van chiaroscuro in de film

Wat is Duits expressionisme in film? Hoe definiëren we deze stijl?

Chiaroscuro bleef na de gelijknamige kunststroming een belangrijk onderdeel van de beeldende kunst, maar het werd pas in de beginjaren van de cinema opnieuw populair. Das Cabinet des Dr. Caligari wordt algemeen beschouwd als het startpunt van de Duitse expressionistische film en speelde een grote rol in de heropleving van chiaroscuro. In de afbeelding hieronder zie je hoe de juxtapositie van licht en schaduw wordt gebruikt om een surreëel effect te creëren.

Chiaroscuro in film • Das Cabinet des Dr. Caligari

In de latere fase van de Duitse expressionistische beweging begonnen regisseurs sterke chiaroscuro-technieken toe te passen in film noir. Fritz Langs M is misschien wel het meest representatieve voorbeeld van chiaroscuro in de Duitse cinema. Kijk naar de visuele diepte in deze still:

Chiaroscuro in film • Das Cabinet des Dr. Caligari

Deze still uit M is misschien wat overbelicht, maar het is duidelijk dat het gebruik van licht en schaduw zorgvuldig is ontworpen. Toen filmmakers als Fritz Lang en cameraman Karl Freund naar de Verenigde Staten emigreerden, namen ze hun belichtingsstijl mee.

In de gouden jaren van Hollywood bleef chiaroscuro een essentieel onderdeel van de filmkunst. Neem een van de grootste films uit de Hollywoodgeschiedenis als voorbeeld:

Chiaroscuro in film • Das Cabinet des Dr. Caligari

Orson Welles’ meesterwerk Citizen Kane was baanbrekend op het gebied van Hollywood-filmentechniek. Hiervoor moeten we Welles en de grote cameraman Gregg Toland bedanken. Een van de redenen waarom Citizen Kane zo’n langdurig en groot succes werd, is de gedurfde en avontuurlijke cinematografie.

We hadden eerder al het effect van licht en schaduw gezien, maar nooit op deze manier. We hadden ook eerder deep focus gezien, maar nooit op deze manier.

De visuele stijl van Citizen Kane is uniek en weelderig, maar een ander filmgenre uit dezelfde periode maakte op vergelijkbare wijze gebruik van licht en schaduw. Harde detectivefilms, zoals John Hustons The Maltese Falcon, pasten deze sombere en dramatische belichting toe op de wereld van de misdaad.

Hoewel dit duidelijk geen horrorfilms zijn, suggereert de belichting de duisternis die we soms diep in onszelf aantreffen.

Chiaroscuro in film • The Maltese Falcon

Chiaroscuro-belichting werd een kenmerk van film noir in de jaren 50 en 60 en werd zelfs een belangrijk stijlkenmerk van de New Hollywood-films.

Francis Ford Coppola’s The Godfather staat bekend om zijn donkere belichting, waarbij vaak maar de helft van het gezicht van een personage wordt verlicht – een kernelement van chiaroscuro.

Omdat deze techniek een deel van het onderwerp verbergt, wordt ze vaak gebruikt om suspense op te bouwen en is ze zeer gebruikelijk in thrillers of horrorfilms. The Godfather is natuurlijk geen typische thriller of horrorfilm, maar het gebruikt chiaroscuro wel om spanning te creëren. Bovendien versterkt het op krachtige wijze de morele ambiguïteit die de saga van de familie Corleone doordrenkt – een duidelijke invloed van film noir.

Nogmaals, deze belichtingstechniek is duidelijk een eerbetoon aan het tijdperk van film noir. Het is zowel een hommage aan voorgangers als een poging om in hun traditie te staan.

Wat is “film noir”?