Wat is “hiphop-montage” en waarom is die geliefder bij jongeren?

Als we aan hiphop denken, waar we waarschijnlijk eerst aan denken, zijn het sterke ritmes, snelle rap, en zelfs gewelddadige lyrics – deze straatcultuur vol ‘bad guy’-symbolen. Wanneer deze cultuur botst met de taal van film, ontstaat er een nieuwe, avant-gardistische montagestijl: de hiphop-montage.

De hiphop-montage werd officieel gecreëerd en benoemd door regisseur Darren Aronofsky. Hoewel er daarvoor, bijvoorbeeld in Beat Street (1984) en Do the Right Thing (1989), al pogingen waren gedaan om hiphopmuziek met filmische narratieven te combineren, was die vorm nog niet volwassen. Er was alleen hiphop, maar nog geen montage. Totdat Aronofsky verscheen. In zijn debuutfilm Pi liet hij de eerste contouren van deze stijl zien – hoewel de film qua onderwerp niets met hiphopcultuur te maken heeft. De schokkende camera, de gefragmenteerde montage, extreme close-ups en de bevreemdende score dringen allemaal direct door tot de geesteswereld van de personages. Maar op dat moment was er alleen montage, nog geen hiphop.

Pas met Requiem for a Dream (2000) werd de hiphop-montage echt volwassen. Formeel gezien gaat het om een snelle aaneenschakeling van korte shots, gecombineerd met sounddesign dat een sterk ritme vormt. Dat ritme wordt vervolgens afgestemd op de vertelling, en mondt uiteindelijk uit in een kritische lading die emoties overbrengt of thema’s weerspiegelt. Dat is precies de essentie van hiphop-rap.

Requiem for a Dream gebruikt deze stijl niet alleen in een paar scènes, maar trekt haar consequent door de hele film. Zelfs in passages zonder muziek is er constant een voelbaar ritme aanwezig. Uit deze film blijkt ook hoe zorgvuldig en veranderlijk het klankbeeld in de hiphop-montage moet worden behandeld. Soms creëren allerlei geluidseffecten samen een melodie, alsof ze een regelmatige reeks noten vormen. Om groove te creëren wordt er gebruikgemaakt van herhaalde shots en terugkerende geluiden; soms is juist een soort ‘accent’ nodig om de melodie te doorbreken en een syncopisch, stuiterend gevoel te geven. Op andere momenten zijn asynchrone geluiden nodig – dus montage waarbij beeld en geluid niet overeenkomen – om een ‘tegenbeat’ te creëren en een onderhuidse chaos te suggereren. Daarom lijkt hiphop-montage op het eerste gezicht misschien rommelig gemonteerd, maar de emotie die ze overbrengt is juist uitzonderlijk helder. Daarmee is duidelijk dat Aronofsky’s hiphop-montage niet simpelweg neerkomt op een hiphoptrack onder de montage en “knippen op de beat”. Knippen op de beat is soms slechts een oppervlakte-effect; onderliggend leunt het op de narratieve kern van hiphop-rap.

Maar de hiphop-montage bij Aronofsky is misschien wel erg gewelddadig en wanhopig. Hiphop-rap speelt zich immers niet alleen in de underground af, maar heeft ook een positieve, opbeurende kant. Een andere regisseur die deze techniek verder heeft ontwikkeld, is Edgar Wright. In zijn werk is de versmelting van muziek, ritme en narratief nog vloeiender. In Baby Driver bijvoorbeeld zijn de actiescènes en de montage zó ontworpen dat ze een uitgesproken “knippen-op-de-beat”-narratief vormen. Anders dan bij Aronofsky’s duistere toon gebruikt Wright de hiphop-montage vooral in komische context. Neem de opening van Hot Fuzz: rijke soundeffects, voice-over, een nog hoger montagetempo, een vertelling die meer op hiphop-rap lijkt, en gelaagdere karaktertekening. In zeer korte tijd wordt het heldhaftige verleden van de protagonist overgebracht, maar aan het einde van de montage ontstaat er een komisch contrast. Dergelijke toepassingen zijn overal in Wrights werk te vinden.

De hiphop-montage kenmerkt zich er vooral door dat ze binnen de duur van één nummer een bepaald thema en een grote hoeveelheid informatie kan overbrengen, met een zeer flexibele montage die net zo flitsend en snel kan zijn als een videoclip. Daarom is deze stijl extra populair bij jongeren. Tegelijkertijd stelt ze hoge eisen aan de editor: uit een enorme hoeveelheid materiaal moet een overtuigende groove worden gecomponeerd. Dat vereist onmiskenbaar een zeer sterke beheersing van het vak.